Nghịch lý đang xảy ra ở Ukraine
Theo Kyiv Independent, các thiết bị phát điện quan trọng do các đối tác phương Tây của Ukraine tài trợ đã bị bỏ không và không được đấu nối vào lưới điện nước này trong nhiều năm, trong bối cảnh các cuộc tập kích của Nga đang làm tê liệt hệ thống năng lượng của phía Kiev trong mùa đông lạnh giá.
Các cuộc không kích đã gây khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng cho Ukraine, gây hư hại khoảng 8,5 gigawatt công suất phát điện kể từ tháng 10/2025. Các đồng minh của Ukraine đã gửi hàng loạt thiết bị cho nước này trong vài năm qua. Tuy nhiên, chính quyền địa phương gặp khó khăn trong việc đấu nối nhiều thiết bị điện và sưởi, như tua-bin khí và các nhà máy phát điện di động vào lưới điện.
Các cuộc không kích của Nga đã gây khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng cho Ukraine. Ảnh: Reuters
“Các nhà tài trợ quốc tế chỉ tập trung vào thứ bề nổi chính là tổ máy phát điện. Nhưng điều họ bỏ sót là ai sẽ thực sự lắp đặt các tổ máy này và ai sẽ vận hành chúng một cách hiệu quả", ông Jakub Kucera, giám đốc của RSJ Investments, một công ty Séc vận hành các lò hơi ở Ukraine, nói.
Các kế hoạch dự án phức tạp, quy định an toàn chặt chẽ để bảo vệ lưới điện, vấn đề tài chính và tình trạng thiếu chuyên gia trong ngành năng lượng đã kéo dài quá trình lắp đặt, khiến Ukraine bị lộ ra điểm yếu. Ông Kucera nhận định mối lo ngại chính là thiết bị sẽ được cung cấp, nhưng sẽ mất quá nhiều thời gian để đấu nối hoặc lắp đặt.
Điều này tạo ra một nghịch lý, khi Ukraine đang tìm cách khắc phục lưới điện, hàng loạt thiết bị được viện trợ lại nằm "đắp chiếu" trong nhiều năm. Tuy nhiên, cũng có có ý kiến cho rằng phía Ukraine chưa có sự chuẩn bị đầy đủ cho mùa đông, trong khi trong tay có sẵn thiết bị, gây ra nút thắt lớn trong khả năng cung cấp điện.
Hiện không rõ có bao nhiêu thiết bị đang nằm yên hoặc không hoạt động. Nhưng các chuyên gia năng lượng đều đồng ý rằng tình hình hiện tại chắc chắn tệ hơn những gì đáng lẽ có thể tránh được. Bà Olena Pavlenko, đồng sáng lập viện nghiên cứu DiXi Group cho biết, Ukraine cần cân bằng giữa tốc độ và an toàn, lắp đặt nhanh nhưng vẫn tuân thủ quy định kỹ thuật để không làm hỏng lưới điện.
Điểm yếu khiến các thiết bị điện phương Tây viện trợ "đắp chiếu"
Sau khi Nga mở chiến dịch đầu tiên nhắm vào cơ sở hạ tầng quan trọng của Ukraine vào tháng 10/2022, các đồng minh đã cùng nhau gửi thiết bị năng lượng quan trọng tới Ukraine. Các đối tác châu Âu tài trợ cho Quỹ Hỗ trợ Năng lượng thuộc Ban Thư ký Năng lượng, cung cấp hơn 550 triệu euro thiết bị và biện pháp bảo vệ quan trọng. Mỹ cũng cung cấp thiết bị thông qua chương trình USAID.
Ukraine vượt qua mùa đông 2022-2023 dưới các cuộc tấn công bằng UAV tự sát của Nga và được đánh giá cao vì phản ứng nhanh. Trong 2 năm tiếp theo, thiết bị tiếp tục được gửi tới, nhưng những dấu hiệu rắc rối đã xuất hiện.
Một nhà máy điện Ukraine bị trúng hỏa lực. Ảnh: Kyiv Independent
Ví dụ, trong một trường hợp, phải mất 16 tháng để Energoatom, công ty hạt nhân nhà nước, đưa vào vận hành một nhà máy điện di động do USAID tài trợ đầu năm 2023. USAID chỉ cấp thiết bị, còn việc đấu nối là trách nhiệm của Ukraine, sau đó họ phát hiện thiếu linh kiện, gây chậm trễ.
Ở cấp địa phương, các công ty nhà nước - đô thị thiếu doanh thu để chi trả chi phí lắp đặt và vận hành, theo ông Oleksii Orzhel, trưởng văn phòng Kiev của Ban Thư ký Năng lượng. Việc huy động quân sự cũng khiến ngành năng lượng thiếu nhân lực chuyên môn, kéo dài thời gian lắp đặt các tổ máy phức tạp.
Tại thị trấn Obukhiv, tỉnh Kiev, hai nhà máy phát điện di động do USAID viện trợ vào tháng 12/2024 vẫn nằm bất động. Chính quyền địa phương mất 9 tháng sửa đề án đấu nối, nhưng hồ sơ gửi cho công ty DTEK Kyiv Regional Grids “có sai sót nghiêm trọng và không đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật”. Nhiều thiết bị nước ngoài còn cần đào tạo đặc biệt, nhưng chuyên gia nước ngoài không thể vào Ukraine thời chiến nên chỉ có thể hỗ trợ từ xa.
Kyiv Independent nhận định, Ukraine nhận thức được khó khăn đó, nhưng chưa hành động đủ nhanh, một phần vì mùa đông 2024-2025 không quá lạnh giá, khiến mối đe dọa chưa được đánh giá đầy đủ.
Trong khi đó, tại Tatarstan (Nga), nhà máy Yelabuga sản xuất hàng loạt UAV tấn công suốt ngày đêm. Khi Nga tái khởi động chiến dịch tập kích quy mô lớn từ mùa thu 2025, các công ty năng lượng Ukraine ghi nhận những cuộc tấn công chưa từng có, có lúc hơn 40 UAV cùng lúc. Hầu như không nhà máy điện nào thoát khỏi thiệt hại.
Khi đó, vấn đề liên quan tới loạt thiết bị điện phải nằm "đắp chiếu" nhiều năm mới bị phát hiện ra, nhưng mọi thứ đã muộn với Ukraine. Bà Pavlenko kêu gọi kiểm toán toàn bộ thiết bị viện trợ và lập cơ sở dữ liệu số thống nhất để xác định nút thắt, điều phối chuyên gia hỗ trợ địa phương, và cho phép chuyên gia nước ngoài tham gia nhiều hơn.
