Nhiều người trong chúng ta từng nghe câu nói: "Thu nhập của bạn thường sẽ tiệm cận với mức thu nhập trung bình của vài người mà bạn tiếp xúc nhiều nhất". Dù câu nói này có phần phóng đại, nhưng một nghiên cứu quy mô lớn của Đại học Harvard đã chứng minh rằng nó hoàn toàn có cơ sở khoa học.
Sau khi phân tích mạng lưới quan hệ xã hội của hơn 70 triệu người, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng những đứa trẻ từ nhỏ đã học tập, vui chơi và kết bạn với con cái các gia đình có thu nhập cao sẽ dễ dàng đạt được mức thu nhập tốt hơn khi trưởng thành, đồng thời cơ hội thay đổi tầng lớp xã hội cũng cao hơn hẳn. Thứ thay đổi vận mệnh của một con người không chỉ là những kiến thức họ học được, mà quan trọng hơn là những người họ được tiếp xúc trong đời.
01
Yếu tố thực sự quyết định sự thăng tiến là những người bạn giàu có xung quanh bạn
Vào năm 2022, đội ngũ nghiên cứu đến từ Đại học Harvard, Đại học Stanford và Trường Kinh doanh Stern thuộc Đại học New York đã công bố hai bài báo nặng ký trên tạp chí khoa học hàng đầu thế giới Nature. Họ đã phân tích dữ liệu từ 21 tỷ lượt kết bạn trên Facebook của hơn 70 triệu người dùng Mỹ trong độ tuổi từ 25 - 44, nhằm tìm ra lời giải cho câu hỏi: "Tại sao một số người lại dễ dàng thăng tiến trong xã hội hơn những người khác?".
Trong nghiên cứu đầu tiên, nhóm tác giả đã đánh giá địa vị kinh tế - xã hội (SES) của người dùng thông qua các thông tin như mức thu nhập của khu vực sinh sống, dòng điện thoại sử dụng, ngôi trường theo học, từ đó chia họ thành hai nhóm: nhóm có địa vị cao và nhóm có địa vị thấp.
Kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt khổng lồ giữa các vùng miền tại Mỹ. Tại một số cộng đồng, trẻ em đến từ các gia đình khó khăn và gia đình giàu có thường xuyên học chung trường, cùng tham gia các hoạt động thể thao hay tổ chức cộng đồng, nhờ vậy họ dễ dàng thiết lập những tình bạn vượt tầng lớp. Tuy nhiên ở những nơi khác, dù sống rất gần nhau nhưng giữa các nhóm thu nhập lại có một rào cản tự nhiên khiến họ gần như không có bất kỳ sự qua lại nào.
Từ trước đến nay, sự thăng tiến giai tầng luôn là vấn đề được các nhà xã hội học và kinh tế học đặc biệt quan tâm, song phần lớn giới chuyên gia chỉ tập trung vào trình độ học vấn, thu nhập gia đình, điều kiện nhà ở hay tích lũy tài sản. Nghiên cứu này lại đề xuất một khái niệm hoàn toàn mới: "Liên kết kinh tế" (Economic Connectedness). Khái niệm này dùng để chỉ số lượng bạn bè thuộc tầng lớp kinh tế - xã hội cao mà một người sở hữu, hay nói cách khác là thước đo mức độ kết bạn và thiết lập quan hệ xã hội giữa nhóm thu nhập thấp và nhóm thu nhập cao.
Một phát hiện quan trọng đã được hé lộ, đó là mức độ liên kết kinh tế càng cao thì khả năng thăng tiến của một cá nhân càng lớn. Những đứa trẻ từ nhỏ đã chơi chung với con nhà giàu thì xác suất đạt được thu nhập cao lúc trưởng thành sẽ tăng lên rõ rệt.
Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng nếu một đứa trẻ thuộc gia đình thu nhập thấp có được mức độ liên kết kinh tế tương đương với con cái gia đình thu nhập cao, thì thu nhập lúc trưởng thành của chúng có thể tăng trung bình khoảng 20%. Nếu tính trên suốt 40 năm sự nghiệp, con số 20% này có thể mang lại thêm một khoản tài sản khổng lồ tích lũy theo thời gian.
Tình bạn vượt giai tầng sở dĩ tạo ra tác động to lớn như vậy là vì đây không chỉ đơn thuần là sự kết nối về mặt tình cảm mà bản chất là sự liên kết về mặt nguồn lực. Các gia đình thu nhập cao thường nắm giữ nhiều thông tin, cơ hội và tài nguyên xã hội hơn. Thông qua các mối quan hệ này, một người bình thường có thể tiếp cận được thông tin giáo dục chất lượng, cơ hội thực tập, lời khuyên nghề nghiệp hay thậm chí là mạng lưới quan hệ của người giàu.
Dù là vô hình, nhưng một cuộc trò chuyện tình cờ với một người bạn giàu có đôi khi cũng đủ để thay đổi hoàn toàn quỹ đạo cuộc đời của một người bình thường. Không chỉ vậy, việc giao lưu giữa các giai tầng còn giúp phá vỡ rào cản, giảm bớt hiểu lầm và định kiến, từ đó nâng cao niềm tin và địa vị xã hội của nhóm thu nhập thấp, góp phần xoa dịu vết rạn nứt trong xã hội.
02
Một nửa vì không có cơ hội tiếp xúc, một nửa vì không muốn giao du
Nếu tình bạn vượt giai tầng quan trọng đến thế, tại sao trong thực tế các tầng lớp khác nhau lại rất khó trở thành bạn bè? Trong bài báo thứ hai mang tên Social Capital II, nhóm nghiên cứu đã bóc tách và chỉ ra rằng sự chênh lệch về liên kết kinh tế chủ yếu đến từ hai nguyên nhân cốt lõi.
Thứ nhất là hoàn toàn không có cơ hội quen biết (Tính tiếp cận được): Yếu tố này đo lường việc một người có bao nhiêu cá nhân thuộc tầng lớp kinh tế - xã hội cao xung quanh mình để tiếp xúc. Nếu một ngôi trường có đến 80% học sinh xuất thân từ gia đình giàu có, học sinh ở đó đương nhiên có nhiều cơ hội tiếp xúc với nhóm có địa vị cao hơn. Ngược lại, nếu một cộng đồng toàn những gia đình có địa vị thấp, dù mọi người có muốn kết bạn đến đâu cũng khó tìm được lợi thế vượt giai tầng vì đơn giản là họ không thể tiếp cận được người giàu.
Nghiên cứu phát hiện khoảng 50% sự đứt gãy trong liên kết kinh tế là do thiếu cơ hội tiếp xúc. Người giàu có xu hướng tụ họp ở những khu phố giàu, những trường học chất lượng cao, trong khi nhóm thu nhập thấp lại tập trung ở những môi trường hạn chế về tài nguyên. Ngay từ khi sinh ra, cơ hội tiếp xúc giữa hai nhóm người này đã có sự khác biệt.
Thứ hai là dù gặp được nhau nhưng chưa chắc đã kết bạn (Định kiến kết bạn): Liệu cứ tăng cơ hội tiếp xúc là có thể làm bạn với người giàu và có được nguồn lực của họ? Điều này liên quan đến tâm lý con người. Chúng ta thường có xu hướng kết bạn với những người có cùng nền tảng với mình, từ thu nhập gia đình, trình độ học vấn cho đến trải nghiệm trưởng thành. Nghĩa là ngay cả khi trẻ em nghèo và trẻ em giàu cùng vào một trường, chúng vẫn sẽ tự hình thành nên những vòng tròn bạn bè riêng biệt.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc tăng cơ hội tiếp xúc giữa các giai tầng vẫn là cách hiệu quả nhất để thu hẹp khoảng cách kinh tế. Phân tích dữ liệu từ các trường cấp ba và đại học tại Mỹ cho thấy, những ngôi trường tạo điều kiện cho học sinh có hoàn cảnh khác nhau cùng hợp tác, tham gia hoạt động chung sẽ dễ hình thành tình bạn vượt giai tầng hơn.
Trái lại, ở một số trường đại học quy mô lớn, dù xuất thân của sinh viên rất đa dạng nhưng hiện tượng "chia khối, phân tầng" lại diễn ra rõ rệt hơn. Sinh viên tự chia nhóm dựa trên bối cảnh gia đình, sở thích hay thậm chí là khả năng chi tiêu. Điển hình là các hội nam sinh, nữ sinh (fraternities/sororities) tại các trường tư thục Mỹ đã vô tình dựng lên những bức tường rào cản xã hội kiên cố.
Nếu giảng đường đại học quy mô lớn không phải là nơi lý tưởng nhất để thiết lập các mối quan hệ thăng tiến, thì đâu mới là nơi phù hợp? Dữ liệu chứng minh các trường cấp ba dễ tạo ra sự giao lưu vượt giai tầng hơn đại học lớn nhờ môi trường gắn kết chặt chẽ hơn. Đặc biệt, nhóm nghiên cứu phát hiện ra các tổ chức tôn giáo hay cộng đồng mới là nơi tốt nhất để kết bạn với người giàu, bởi ở những nơi đó, địa vị kinh tế - xã hội của mỗi người mờ nhạt đi đáng kể, giúp tình bạn được thiết lập một cách tự nhiên và bình đẳng nhất.
03
Năng lực quan trọng nhất trong tương lai: Khả năng kết nối xuyên vòng tròn
Ở phần cuối của nghiên cứu, các tác giả đã thảo luận về cách giảm bớt "định kiến kết bạn" để thúc đẩy các mối quan hệ thực chất giữa các tầng lớp.
Chia nhỏ quy mô nhóm: Thay vì để học sinh tự bơi trong một không gian học đường rộng lớn, việc xếp họ vào các nhóm nhỏ có quy mô hạn chế và bối cảnh đa dạng như ký túc xá, câu lạc bộ, nhóm dự án... sẽ thúc đẩy sự tương tác tần suất cao. Môi trường khép kín này giúp học sinh dễ dàng phá vỡ rào cản ban đầu để xích lại gần nhau hơn.
Thay đổi thiết kế không gian: Nghiên cứu đã dẫn chứng trường cấp ba Lake Highlands tại Texas (Mỹ). Ngôi trường này vốn có nhiều nhà ăn độc lập, khiến các nhóm học sinh khác nhau có thói quen sinh hoạt tách biệt. Sau đó, trường đã hợp nhất các nhà ăn này thành một không gian chung duy nhất.
Kết quả là sự tương tác giữa các học sinh tăng lên rõ rệt. Một sự điều chỉnh không gian đơn giản đã làm thay đổi hoàn toàn xác suất gặp gỡ và trò chuyện giữa người với người. Tình bạn vượt giai tầng không tự nhiên sinh ra, nó cần được thiết kế, kiến tạo và nuôi dưỡng bởi một môi trường phù hợp.
Đối với các bậc phụ huynh, nghiên cứu này mang lại một góc nhìn giáo dục hoàn toàn mới. Nhiều gia đình coi giáo dục chỉ đơn thuần là việc tích lũy kiến thức, từ đó không ngừng ép con học thêm, luyện đề, lấy chứng chỉ với hy vọng dùng điểm số để giành lợi thế cạnh tranh. Thế nhưng, phát hiện của đội ngũ Harvard nhắc nhở chúng ta rằng thứ ảnh hưởng đến sự phát triển tương lai của một đứa trẻ không chỉ là chúng học được cái gì, mà còn là chúng đang đứng ở đâu, quen biết những ai và đang làm bạn với người nào.
Cuộc cạnh tranh trong xã hội tương lai ngày càng giống như một cuộc cạnh tranh về mạng lưới kết nối. Một người sở hữu mạng lưới xã hội càng phong phú thì càng tiếp cận được nhiều thông tin, từ đó nhìn thấy nhiều cơ hội và tiềm năng rộng mở hơn.
Nghiên cứu của Harvard suy cho cùng không phải là một câu chuyện khoe mẽ về sự giàu có, mà nó nhắn nhủ một thông điệp sâu sắc, rằng quyết định tầm cao tương lai của một người, bên cạnh năng lực tự thân, còn nằm ở việc họ có thể kết nối được với những ai và họ có sẵn sàng bước ra khỏi ranh giới vô hình của chính mình hay không. Cơ hội không chia đều cho tất cả, nhưng chính sự kết nối giữa người với người sẽ làm cho các cơ hội được luân chuyển.
Theo QQ
Thiên An
