Đây là kết quả của đề tài "Điều tra đánh giá tuyến trùng ký sinh cây lúa ở vùng đồng bằng sông Hồng" do PGS.TS Trịnh Quang Pháp (công tác tại Viện Sinh học) chủ trì, thực hiện từ đầu năm 2024 đến giữa năm 2026.
Phát hiện loài mới cho khoa học
Một trong những kết quả nổi bật nhất của đề tài là việc phát hiện hai loài tuyến trùng hoàn toàn mới đối với khoa học.
Loài thứ nhất được đặt tên là Hirschmanniella namdinhensis, phát hiện tại Nam Định (cũ). Loài thứ hai là Aphelenchoides vinhphucensis, được tìm thấy tại Vĩnh Phúc (cũ).
Việc phát hiện loài mới không chỉ góp phần bổ sung hiểu biết về đa dạng sinh học tại Việt Nam mà còn cung cấp thêm dữ liệu cho nghiên cứu và quản lý dịch hại nông nghiệp trên thế giới.
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng ghi nhận ba loài tuyến trùng lần đầu tiên xuất hiện trên cây lúa ở Việt Nam gồm Pratylenchus parazeae, Hemicriconemoides phoenicis và Paratrichodorus minor.
Các phát hiện này cho thấy hệ sinh vật ký sinh trên lúa tại Việt Nam phong phú hơn nhiều so với những gì từng được ghi nhận trước đây.
Thay đổi canh tác có thể làm gia tăng nguy cơ dịch hại
Một phát hiện đáng chú ý khác của nghiên cứu là sự thay đổi phương thức canh tác đang tạo điều kiện thuận lợi cho một số nhóm tuyến trùng phát triển.
Theo nhóm nghiên cứu, quá trình chuyển đổi từ mô hình canh tác lúa ngập nước truyền thống sang các hình thức ngập nước một phần hoặc tưới tiết kiệm nước đã làm thay đổi môi trường sống trong đất. Điều này tạo cơ hội cho các nhóm tuyến trùng hiếu khí vốn thích nghi với điều kiện nhiều oxy gia tăng mật độ và mở rộng vùng phân bố.
Sự chuyển dịch sinh thái này có thể làm xuất hiện những nguy cơ dịch hại mới đối với sản xuất lúa trong tương lai.
Trong khi đó, bệnh tiêm đọt sần do tuyến trùng Ditylenchus angustus gây ra không được ghi nhận tại các điểm khảo sát. Bệnh trắng đầu lá và lem lép hạt do tuyến trùng Aphelenchoides besseyi chỉ xuất hiện cục bộ tại một số khu vực thuộc Hải Phòng và Vĩnh Phúc 9 (cũ).
Ngoài việc điều tra hiện trạng, nhóm nghiên cứu đã xây dựng bộ dữ liệu tương đối đầy đủ về các loài tuyến trùng gây hại chính trên lúa ở đồng bằng sông Hồng, bao gồm đặc điểm hình thái học, dữ liệu phân tử và bản đồ phân bố.
Kết quả nghiên cứu đã được công bố trên nhiều tạp chí khoa học quốc tế uy tín thuộc danh mục SCI, đồng thời tiếp tục có thêm các bài báo đang trong quá trình phản biện.
Theo các nhà khoa học, cơ sở dữ liệu này sẽ là nguồn tham khảo quan trọng cho công tác giám định sinh vật gây hại, đánh giá nguy cơ dịch bệnh và xây dựng các chương trình quản lý dịch hại trên cây lúa.
Ngọc Minh
