Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 4/2024 đến tháng 8/2026 tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM và Cần Thơ, nhằm đánh giá mức độ phơi nhiễm với các yếu tố khí hậu, tác động đến sức khỏe, khả năng thích ứng và những khoảng trống trong chính sách bảo vệ nhóm lao động này.
Nghiên cứu khảo sát 1.208 lao động tự do làm việc ngoài trời thuộc 4 nhóm nghề gồm bán hàng rong/bán vé số, lái xe ôm/xe công nghệ, bốc vác/vận chuyển và lao động xây dựng. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu thực hiện 76 cuộc phỏng vấn sâu với người lao động, nhà quản lý, chuyên gia, tổ chức quốc tế và các bên liên quan.
Nhiều vấn đề sức khỏe của người lao động được ghi nhận
Kết quả cho thấy người lao động ngoài trời đang phải đối mặt với mức phơi nhiễm rất cao trước các yếu tố thời tiết và môi trường. Trong 12 tháng tính đến thời điểm khảo sát, 95,4% người tham gia cho biết từng tiếp xúc với nắng nóng, 71% gặp mưa lớn, 38,7% trải qua ngập lụt lớn tại nơi cư trú hoặc làm việc và 38,7% tiếp xúc với bão hoặc giông có sức gió từ cấp 8 trở lên.
Đáng chú ý, các yếu tố nguy cơ thường xuất hiện đồng thời. Trong khi đó, thời gian làm việc trung bình của nhóm khảo sát lên tới 8,7 giờ/ngày và 6,36 ngày/tuần, tương đương 55,3 giờ/tuần. Thời gian lao động kéo dài cũng đồng nghĩa với thời gian phơi nhiễm trước các điều kiện thời tiết bất lợi lớn hơn.
Tác động đối với sức khỏe được phản ánh qua nhiều nhóm triệu chứng. Trong số người tham gia, 68,5% gặp ít nhất một triệu chứng cơ - xương - khớp sau ngày làm việc trong vòng một tháng tính đến thời điểm khảo sát; 23,7% có triệu chứng hô hấp, 13,1% gặp vấn đề về da và 12,2% có triệu chứng tiêu hóa.
Khi xem xét các bệnh cấp tính và mạn tính mà người lao động tự báo cáo trong 12 tháng trước khảo sát, 19,2% mắc bệnh cơ - xương - khớp, 8% mắc bệnh tiêu hóa, 7,2% mắc bệnh tim mạch và 5,9% mắc bệnh hô hấp.
Những kết quả cho thấy tác động sức khỏe của biến đổi khí hậu đối với lao động ngoài trời cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với điều kiện lao động, tuổi, mức sống, sức khỏe nền và các yếu tố kinh tế - xã hội khác.
Cần thêm giải pháp để lao động ngoài trời ứng phó với biến đổi khí hậu
Phần lớn người lao động đã nhận thấy những thay đổi của thời tiết. Có 89,4% cho rằng thời tiết trong 5 năm gần đây đã thay đổi và 86,1% quan tâm hoặc rất quan tâm đến biến đổi khí hậu. Người lao động cũng đã chủ động áp dụng nhiều biện pháp tự bảo vệ khi nắng nóng như sử dụng mũ, nón hoặc khăn che đầu, cổ, gáy, uống nước, mặc quần áo thoáng mát hoặc nghỉ ở nơi râm mát.
Dù vậy, khả năng giảm phơi nhiễm một cách căn bản còn hạn chế. Chỉ 19,1% có thể ngừng làm việc trong thời điểm nắng nóng gay gắt và chỉ 1,4% có thể chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng hơn bởi thời tiết.
Điều này cho thấy một nghịch lý: người lao động có thể nhận biết rủi ro nhưng không phải lúc nào cũng có khả năng lựa chọn cách ứng phó, bởi nghỉ làm đồng nghĩa với mất thu nhập. Trong khi đó, có 73,5% người tham gia nghiên cứu có BHYT và chỉ 2,2% tham gia BHXH tự nguyện.
Từ các kết quả trên, nhóm nghiên cứu đề xuất nhận diện rõ lao động tự do làm việc ngoài trời là nhóm dễ bị tổn thương trong các chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu; xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe trong điều kiện nắng nóng, mưa bão, ngập lụt; tăng khả năng tiếp cận BHYT, BHXH và chăm sóc sức khỏe ban đầu; thí điểm các điểm nghỉ tránh nóng, mưa, cung cấp nước uống, cảnh báo sớm và sơ cứu tại khu vực tập trung đông lao động ngoài trời.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của trạm y tế xã/phường trong truyền thông, tư vấn và phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe; đồng thời phát triển đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm và hỗ trợ sinh kế cho những người lớn tuổi, sức khỏe suy giảm hoặc làm nghề có mức phơi nhiễm cao.
Kim Linh
