Ngôi làng từng phát hiện vàng sau mưa lớn
Ngôi làng được nhắc tới là khu vực có di tích khảo cổ Gò Thành, hiện thuộc ấp Tân Thành, xã Tân Thuận Bình, tỉnh Đồng Tháp. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, địa danh này thuộc ấp Tân Thành, xã Tân Thuận Bình, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang.
Theo Báo Đồng Tháp, Gò Thành là một gò đất có nhiều gạch, cách TP Mỹ Tho khoảng 14km. Nơi đây đã tìm thấy những di chỉ quan trọng của một nền văn hóa cổ, có niên đại từ thế kỷ IV đến thế kỷ VIII sau Công nguyên. Qua nhiều năm khảo sát, đến năm 1987, di tích khảo cổ Gò Thành được khẳng định là di tích thuộc nền văn hóa Óc Eo.
Năm 1994, Bộ Văn hóa - Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, công nhận di tích khảo cổ Gò Thành là Di tích Quốc gia.
Ngôi làng được nhắc tới là khu vực có di tích khảo cổ Gò Thành, hiện thuộc ấp Tân Thành, xã Tân Thuận Bình, tỉnh Đồng Tháp. (Ảnh: TTXVN)
Trước khi được biết đến như một di tích khảo cổ quan trọng, Gò Thành chỉ là một khu đất quen thuộc trong đời sống sinh hoạt của người dân địa phương. Theo Báo Đồng Tháp, khu vực này từng là một sân bóng đơn sơ tự tạo của xã Tân Thuận Bình cũ.
Chị Nguyễn Khắc Diệp, cán bộ thuyết minh Khu di tích khảo cổ Gò Thành, cho biết sau một trận mưa lớn, một vài người dân đã nhặt được những mảnh vàng nhỏ và mỏng, chỉ bằng một phần móng tay. Cùng lúc đó, trên mặt đất thỉnh thoảng lộ ra các vỉa gạch, mảnh gốm có màu hoặc không màu, một vài mảnh tượng vỡ và khá nhiều viên đá cuội.
Những dấu hiệu bất thường này khiến khu vực Gò Thành dần được chú ý. Từ một gò đất trong làng, nơi đây trở thành điểm khảo sát, nghiên cứu của các cơ quan chuyên môn.
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, di tích Gò Thành đã được đề cập từ năm 1941 trong tập 4 thuộc công trình khảo cổ học Đồng bằng sông Cửu Long của Louis Malleret và cộng sự. Đến năm 1987, Trung tâm Khảo cổ học thuộc Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ khảo sát khu vực này và ghi nhận tại đây có nhiều dấu tích kiến trúc, hiện vật liên quan.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng dẫn nhận xét của Tiến sĩ Đào Linh Côn, nguyên Giám đốc Trung tâm Khảo cổ học thuộc Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, người phụ trách khảo sát khi đó. Theo nhận định này, Gò Thành là một khu di tích gồm nhiều loại hình di tích, trong đó có kiến trúc tôn giáo và di chỉ cư trú của cư dân Phù Nam.
Trong giai đoạn 1988-1989, Bảo tàng Tiền Giang phối hợp với Trung tâm Khảo cổ học tổ chức khai quật di tích Gò Thành. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện 3 loại hình di chỉ gồm di chỉ cư trú, nền kiến trúc gạch và di tích mộ táng.
Sau những trận mưa lớn, người dân địa phương thỉnh thoảng nhặt được những mảnh vàng nhỏ và mỏng, chỉ bằng một phần móng tay. (Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Hàng trăm hiện vật, trong đó có 196 hiện vật bằng vàng
Theo Báo Đồng Tháp, qua các đợt khai quật, di tích Gò Thành thu được 271 hiện vật, trong đó có 196 hiện vật chất liệu vàng. Trong số này, 111 hiện vật được tìm thấy trong lòng mộ và 85 hiện vật được tìm thấy bên ngoài.
Các hiện vật vàng tại Gò Thành có nhiều hình dạng khác nhau. Báo Đồng Tháp cho biết tại đây, các nhà khảo cổ phát hiện những di vật như vòng đeo gắn hình lá cây, bông tai có đính hoa bốn cánh, hạt chuỗi hình trái xoan, hình mũi tên 5 cạnh, hình bông sen, hoa mai 6 cánh.
Nhóm hiện vật vàng có nhiều hình dạng khác nhau. (Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Trong nhóm hiện vật đặc biệt nhất có bộ sưu tập 18 hiện vật vàng lá chạm khắc hình voi. Báo Đồng Tháp nhận định đây là bộ sưu tập hiện vật vàng lá chạm khắc hình voi độc đáo, có số lượng nhiều nhất trong hệ thống sưu tập di vật vàng của cư dân Phù Nam - văn hóa Óc Eo ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Ngoài vàng, tại khu di tích còn tìm thấy nhiều hiện vật bằng đá, đồng và đất nung. Trong khu nhà trưng bày hiện vật, đáng chú ý có tượng thần Vishnu còn nguyên dạng, tượng Nam thần, 2 hạt đá quý màu tím xanh và trắng, bệ thờ, mảnh đá chạm minh văn Phạn ngữ. Những hiện vật này góp phần cho thấy dấu ấn tôn giáo, tín ngưỡng và giao lưu văn hóa tại vùng đất Nam Bộ trong nhiều thế kỷ trước.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng cho biết các nhà khảo cổ phát hiện tại Gò Thành nhiều loại hình di vật vàng khác nhau. Số lượng lớn hiện vật, đặc biệt là nhóm vàng lá chạm khắc, khiến Gò Thành được nhắc đến như một “kho báu” khảo cổ của văn hóa Óc Eo.
Dấu tích cư trú, kiến trúc tôn giáo và mộ táng
Gò Thành không chỉ gây chú ý bởi các hiện vật bằng vàng. Giá trị khảo cổ của di tích còn nằm ở việc nơi đây bảo lưu nhiều lớp dấu tích khác nhau, phản ánh đời sống cư trú, tín ngưỡng và tập tục mai táng của cư dân cổ.
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Gò Thành phân bố trên một giồng đất lớn dài khoảng 200m, rộng khoảng 150m, địa hình cao hơn 3m so với mực nước biển. Trên mặt giồng có nhiều tảng đá cuội, đá phiến, mảnh tượng vỡ, vết tích gạch và nhiều dấu tích cư trú khác.
Hiện vật bằng vàng hình hoa văn bông mai 6 cánh. (Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Kết quả khai quật cho thấy ở Gò Thành có di chỉ cư trú, nền kiến trúc gạch và mộ táng. Tại khu vực ruộng thấp phía Tây và Tây Nam của gò cao, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều mảnh gốm cổ bị vỡ, vòi bình, di cốt động vật, dấu tích tro than, vỏ trái cây, lá dừa nước và một số cọc gỗ có dấu vết gia công.
Ở khu vực trung tâm gò cao là những nền kiến trúc bằng gạch, hiện không còn nguyên vẹn. Một số nền có dạng hình vuông, hình chữ nhật, kèm dấu tích bệ thờ, gạch xếp và các cấu trúc liên quan đến kiến trúc tôn giáo. Trong các hố thờ, các nhà khảo cổ phát hiện những mảnh vàng hình vuông hoặc hình tròn, có chạm khắc hình động vật, chủ yếu là hình voi.
Ngoài dấu tích cư trú và kiến trúc, Gò Thành còn có loại hình mộ táng. Các huyệt mộ dạng giếng vuông, bên trong có cát, tro than và hiện vật vàng lá mỏng, giúp giới nghiên cứu có thêm tư liệu về đời sống tinh thần và nghi thức mai táng của cư dân cổ.
Theo các chuyên gia được dẫn trong tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, đề tài voi trên vàng lá ở Gò Thành có liên quan đến quan niệm thần thoại Ấn Độ thuộc Hindu giáo. Hình tượng voi được xem là nét độc đáo, đồng thời là tư liệu quan trọng để nhận diện loại hình kiến trúc tôn giáo tại Gò Thành nói riêng và các di tích văn hóa Óc Eo tương tự ở Nam Bộ nói chung.
19 hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia
Trong số những hiện vật phát hiện tại Gò Thành, tượng thần Vishnu là một cổ vật tiêu biểu, đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017.
Tượng thần Vishnu tại di tích này được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017. (Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Đáng chú ý, bộ sưu tập 18 lá vàng chạm khắc hình voi Gò Thành cũng được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2021. Theo Báo Nhân Dân, chiều tối 8/4/2022, tỉnh Tiền Giang tổ chức lễ đón nhận quyết định của Thủ tướng Chính phủ công nhận bảo vật quốc gia cho bộ sưu tập vàng lá chạm khắc hình voi Gò Thành. Bộ sưu tập này có niên đại từ thế kỷ VI đến thế kỷ VIII và thời điểm đó đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Tiền Giang.
Báo Nhân Dân dẫn thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tiền Giang cho biết năm 1989, tại di tích khảo cổ Gò Thành, xã Tân Thuận Bình, huyện Chợ Gạo, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy nhiều hiện vật quý, trong đó có bộ sưu tập 18 lá vàng chạm khắc hình voi thuộc văn hóa Óc Eo.
Theo Báo Nhân Dân, đây là sưu tập hiện vật vàng lá có chạm khắc hình voi với số lượng nhiều nhất trên bình diện văn hóa Óc Eo ở Đồng bằng sông Cửu Long. Các hình voi được thể hiện có định hướng, nằm ở các hướng và các phương, cho thấy khả năng chúng được bố trí nhìn tập trung vào một điểm ở trung tâm.
Đô thị cổ Óc Eo với những xưởng thủ công lớn, trình độ kỹ thuật cao, vừa đa ngành, vừa chuyên môn hóa, đặc biệt là kim hoàn, chế tác thủy tinh, đá quý... (Ảnh: Báo Nhân dân)
Như vậy, riêng từ di tích Gò Thành, có 19 hiện vật liên quan đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, gồm tượng thần Vishnu và bộ sưu tập 18 lá vàng chạm khắc hình voi.
Thông tin cập nhật cuối năm 2025 từ TTXVN cho biết các bảo vật này hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp. Cũng theo nguồn này, chị Nguyễn Thị Khắc Diệp, người thuyết minh tại khu di tích khảo cổ Gò Thành, cho biết hằng năm khu di tích đón khoảng 1.000 lượt khách đến tham quan, tìm hiểu, nghiên cứu; trong đó có sinh viên, học sinh đến học tập môn Lịch sử địa phương và làm thuyết trình.
Từ câu chuyện người dân từng nhặt được những mảnh vàng nhỏ sau mưa lớn, Gò Thành dần hé lộ diện mạo của một di tích khảo cổ đặc biệt. Nơi đây không chỉ gây tò mò bởi các hiện vật bằng vàng, mà còn là nguồn tư liệu quý giúp hậu thế hiểu thêm về văn hóa Óc Eo, cư dân Phù Nam và một giai đoạn phát triển rực rỡ của vùng đất Nam Bộ trong lịch sử.
Nguyệt Phạm (Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Nhân dân, Báo Đồng Tháp, TTXVN)
