Giữa trung tâm Ninh Bình, có một ngọn núi không gây ấn tượng bằng độ cao hay địa hình hiểm trở. Núi chỉ cao hơn 20m, nằm bên ngã ba sông Vân và sông Đáy, nhưng lại mang trên mình một “kho văn chương” hiếm có: hàng chục bài thơ, bài văn được khắc trực tiếp lên vách đá.
Đó là núi Non Nước, còn gọi là Dục Thúy Sơn, một danh thắng quen thuộc của Ninh Bình. Với nhiều du khách, nơi đây có thể là điểm dừng chân nhẹ nhàng trong hành trình khám phá vùng đất cố đô. Nhưng với giới nghiên cứu, núi Non Nước còn là một di sản đặc biệt, nơi lưu giữ hệ thống ma nhai có giá trị lớn về lịch sử, văn học, mỹ thuật và tư liệu.
Ảnh Sở Du lịch Ninh Bình
Hiện Ninh Bình đang thúc đẩy quá trình lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh hệ thống ma nhai núi Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Ngọn núi chỉ hơn 20m nhưng có hàng chục bài thơ, văn khắc trên đá
Ma nhai là dạng văn tự được khắc trực tiếp lên vách núi đá. Ở núi Non Nước, hệ thống ma nhai gồm các bài thơ, văn, văn bia Hán Nôm và một số văn bản chữ Quốc ngữ được khắc trên thân núi, dọc lối lên, ở sườn núi và cả những vị trí cao hơn.
Theo các tư liệu được công bố, núi Non Nước hiện còn 43 văn bia ma nhai, trong đó có 37 bản văn khắc Hán Nôm, trải dài từ thời Trần đến đầu thế kỷ XX. Điều đặc biệt là các văn bản này không nằm trong một không gian trưng bày khép kín, mà hiện diện ngay giữa cảnh quan tự nhiên. Mỗi vách đá vừa là “trang giấy”, vừa là một phần của ngọn núi.
Bởi vậy, núi Non Nước từ lâu được gọi là “núi Thơ”, “bảo tàng thơ” hay “bảo tàng văn học trên đá” độc đáo của Việt Nam. Có những đoạn trên lối lên núi, du khách có thể nhìn thấy nhiều bài khắc nằm gần nhau, tạo thành cảm giác như một bức tường văn chương ngoài trời. Qua thời gian, một số nét chữ đã phai mờ, nhưng chính dấu vết ấy lại khiến không gian nơi đây trở nên đặc biệt hơn.
Ảnh VTV, Báo Ninh Bình
Đứng trước những vách đá ấy, du khách không chỉ nhìn thấy chữ. Đó còn là dấu ấn của những người từng đi qua vùng đất này, để lại cảm xúc, suy tư và cả cách nhìn về non nước, thời cuộc, con người.
Từ “bảo tàng thơ” đến hành trình trình UNESCO ghi danh
Núi Non Nước gắn với nhiều danh nhân, vua chúa, thi sĩ qua các triều đại. Trong số đó, Trương Hán Siêu là nhân vật đặc biệt gắn với Dục Thúy Sơn. Dưới chân núi hiện có đền thờ Trương Hán Siêu, tạo nên một không gian văn hóa - lịch sử liền mạch giữa danh thắng, tín ngưỡng và ký ức văn chương.
Các văn khắc trên núi không chỉ có giá trị thưởng ngoạn. Nhiều bài thơ, bài ký, văn bia còn được xem là nguồn sử liệu, văn liệu quý, ghi lại dấu tích của từng thời kỳ. Có tác phẩm tả cảnh, có tác phẩm gửi gắm triết lý nhân sinh, có văn bản gắn với sự kiện, nhân vật và bối cảnh lịch sử cụ thể.
Theo thông tin từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tỉnh Ninh Bình tổ chức tọa đàm quốc tế “Hành trình đến di sản tư liệu UNESCO - Ma nhai núi Non Nước” trong hai ngày 2 - 3/6/2026. Sự kiện nhằm làm rõ giá trị nổi bật của hệ thống ma nhai, phục vụ quá trình đề nghị UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Ảnh Báo Ninh Bình
Nên trải nghiệm núi Non Nước thế nào?
Với du khách, núi Non Nước phù hợp cho một lịch trình ngắn, nhẹ nhàng nhưng giàu chiều sâu văn hóa. Do nằm trong khu vực trung tâm Ninh Bình, điểm đến này có thể kết hợp cùng chùa Non Nước, đền thờ Trương Hán Siêu, Nghinh Phong Các và công viên Thúy Sơn.
Thời gian tham quan có thể kéo dài khoảng 1-2 giờ. Du khách nên đi vào sáng sớm hoặc chiều mát, đặc biệt trong mùa hè, để tránh nắng gắt khi leo các bậc đá lên núi. Dù độ cao không lớn, lối đi vẫn có những bậc đá đã mòn theo thời gian, vì vậy nên mang giày thể thao hoặc giày đế thấp, tránh đi giày cao gót.
Khi lên núi, du khách không nên chỉ vội chụp ảnh rồi rời đi. Trải nghiệm đáng giá nhất ở đây là chậm lại trước các vách đá, quan sát những dòng chữ cổ, hình dung về hành trình nhiều thế kỷ mà các bài thơ, bài văn đã đi qua. Nếu có thêm thông tin thuyết minh hoặc tài liệu giới thiệu tại điểm đến, chuyến tham quan sẽ trở nên dễ hiểu và thú vị hơn.
Ảnh MiA
Một lưu ý quan trọng là núi Non Nước đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Vì vậy, du khách tuyệt đối không khắc tên, bôi vẽ, cạo xước hay chạm tay tùy tiện vào các văn bia, vách đá. Những bản khắc này đang chịu tác động tự nhiên của thời tiết, rêu mốc và thời gian; mỗi hành động thiếu ý thức đều có thể làm tổn hại một phần di sản.
