Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã tăng mạnh, từ 65,5 tuổi năm 1993 lên khoảng 74,5 - 74,7 tuổi vào năm 2023, đánh dấu bước tiến đáng kể trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay là khoảng cách giữa tuổi thọ và số năm sống khỏe mạnh vẫn còn khá lớn.
Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, nhận định Việt Nam đang bước vào giai đoạn "bệnh tật kép", khi bệnh không lây nhiễm tăng nhanh trong lúc các dịch bệnh truyền nhiễm vẫn liên tục đe dọa. Đồng thời, khủng hoảng sức khỏe tâm thần, ô nhiễm không khí và mất an toàn thực phẩm đang khiến hệ thống y tế phải chịu sức ép từ nhiều phía.
Theo vị chuyên gia, người Việt hiện đang phải đối mặt với 5 thách thức sức khỏe nổi bật.
Bệnh không lây nhiễm gia tăng
Nhóm bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản đã trở thành nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Các bệnh này chiếm phần lớn số ca tử vong hằng năm, trong đó tỷ lệ tử vong trước tuổi 70 vẫn ở mức cao, trực tiếp làm suy giảm lực lượng lao động.
Đây cũng là nhóm bệnh chiếm phần lớn gánh nặng bệnh tật của cả nước, trong đó bệnh tim mạch chiếm tỷ lệ đáng kể. Tại nhiều bệnh viện, từ hai phần ba đến ba phần tư số bệnh nhân nội trú là người mắc bệnh không lây nhiễm, khiến hệ thống điều trị luôn trong tình trạng quá tải, đặc biệt ở tuyến trung ương.
"Một vấn đề lớn là người dân thường chỉ đi khám khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, dẫn tới chi phí điều trị cao, thời gian nằm viện kéo dài và nguy cơ biến chứng, tàn phế hoặc tử vong tăng lên. Ngành y tế đang nỗ lực đẩy mạnh sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính ngay tại trạm y tế và phòng khám ban đầu, song nguồn lực nhân lực, trang thiết bị và cơ chế thanh toán vẫn chưa theo kịp", bác sĩ Hoàng cho biết.
Biến đổi khí hậu tác động đến bà mẹ và trẻ sơ sinh
Biến đổi khí hậu đang khiến bài toán chăm sóc sức khỏe trở nên phức tạp hơn, đặc biệt đối với phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh. Nhiệt độ cực đoan, các đợt nắng nóng kéo dài làm gia tăng nguy cơ sinh non, thai chết lưu và tử vong sơ sinh, đồng thời thúc đẩy các bệnh lý như tăng huyết áp thai kỳ hay đái tháo đường thai kỳ xuất hiện sớm hơn.
Điều này buộc hệ thống sản - nhi phải lồng ghép các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu như theo dõi sát sức khỏe thai phụ trong các đợt nắng nóng, ứng dụng công nghệ hỗ trợ dinh dưỡng mẹ và bé, ưu tiên tiêm vaccine cho phụ nữ mang thai và lồng ghép cảnh báo thời tiết cực đoan vào quá trình tư vấn thai sản.
Sức khỏe tâm thần trở thành vấn đề đáng lo ngại
Ước tính có hàng chục triệu người Việt Nam từng trải qua hoặc đang sống chung với các rối loạn tâm thần phổ biến như trầm cảm, lo âu, rối loạn stress, nghiện rượu và các chất kích thích. Trong số này, trẻ em và thanh thiếu niên chiếm tỷ lệ đáng kể.
Nhiều khảo sát cho thấy tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên gặp các vấn đề tâm lý dao động từ khoảng 10% đến gần 30%. Áp lực học tập, thi cử, kỳ vọng từ gia đình, xung đột trong cuộc sống, nhịp sống đô thị căng thẳng và sự so sánh trên mạng xã hội là những nguyên nhân nổi bật.
Ở nhóm tuổi từ 15 đến 29, tự tử đã trở thành một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu, phản ánh mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần.
Lực lượng nhân viên y tế cũng không nằm ngoài vòng xoáy này. Theo bác sĩ Hoàng, một tỷ lệ đáng kể bác sĩ và điều dưỡng có dấu hiệu trầm cảm hoặc lo âu do cường độ làm việc cao, trách nhiệm lớn và môi trường nghề nghiệp thường xuyên căng thẳng.
Mặc dù nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần ngày càng tăng, hệ thống dịch vụ hiện vẫn còn nhiều khoảng trống. Chỉ khoảng một phần ba số người mắc trầm cảm hoặc các rối loạn tâm thần phổ biến tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ chính thức. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, tỷ lệ được can thiệp bài bản còn thấp hơn.
Việt Nam hiện thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực này. Số lượng bác sĩ tâm thần, chuyên gia tâm lý lâm sàng và nhà trị liệu được đào tạo bài bản vẫn còn hạn chế. Hạ tầng điều trị ở tuyến huyện, tuyến xã chưa đáp ứng được nhu cầu, trong khi phần lớn dịch vụ chuyên sâu tập trung tại các bệnh viện tuyến trên ở các thành phố lớn.
Bên cạnh đó, đa số dịch vụ tham vấn và trị liệu tâm lý chưa được bảo hiểm y tế chi trả, khiến chi phí trở thành rào cản lớn đối với nhiều người bệnh.
Dịch bệnh truyền nhiễm vẫn thường trực
Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm gia tăng, Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều dịch bệnh truyền nhiễm như sốt xuất huyết, sởi, tay chân miệng, cúm mùa, bệnh dại và các bệnh mới nổi.
Theo bác sĩ Hoàng, sốt xuất huyết mỗi năm ghi nhận hàng trăm nghìn ca mắc, tập trung chủ yếu tại các đô thị và khu vực có điều kiện vệ sinh môi trường kém. Sởi có xu hướng quay trở lại do khoảng trống tiêm chủng sau đại dịch COVID-19, khiến nhiều trẻ em bỏ lỡ các mũi vaccine cơ bản. Tay chân miệng vẫn là mối lo thường trực tại các cơ sở mầm non và dễ bùng phát theo mùa.
Cúm mùa và bệnh dại tiếp tục gây tử vong do tâm lý chủ quan của người dân, không tiêm phòng sau khi bị động vật cắn hoặc bỏ qua khuyến cáo tiêm nhắc vaccine.
Song song với đó, các bệnh lây truyền từ động vật sang người như Mpox hay nguy cơ bùng phát cúm gia cầm độc lực cao khiến hệ thống y tế và thú y phải duy trì giám sát liên tục.
Bài toán đặt ra hiện nay là duy trì tỷ lệ tiêm chủng cao, củng cố hệ thống giám sát dịch tễ và tăng cường truyền thông để người dân chủ động tiêm vaccine phòng bệnh.
Ô nhiễm không khí và mất an toàn thực phẩm
Tại các đô thị lớn như Hà Nội, chất lượng không khí nhiều thời điểm xuống dưới ngưỡng an toàn. Bụi mịn từ giao thông, xây dựng, hoạt động công nghiệp và nhiệt điện than là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp, tim mạch, đặc biệt ở trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền.
Theo bác sĩ Hoàng, mất an toàn thực phẩm là một "vòng nguy cơ" khác đối với sức khỏe cộng đồng. Số vụ ngộ độc thực phẩm có xu hướng gia tăng, trong đó nhiều vụ xảy ra tại bếp ăn trường học, khu công nghiệp, cơ sở chế biến nhỏ lẻ và các hàng quán vỉa hè.
Từ việc sử dụng nguyên liệu giá rẻ, quy trình bảo quản và chế biến không bảo đảm, đến những khó khăn trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm, tất cả đang tạo nên những lỗ hổng lớn trong chuỗi cung ứng.
Áp lực cung cấp hàng trăm nghìn suất ăn mỗi ngày với chi phí thấp khiến một số đơn vị buộc phải cắt giảm tiêu chuẩn chất lượng. Trong khi đó, công tác kiểm tra, giám sát chưa bao phủ được toàn bộ các mắt xích, đặc biệt đối với thức ăn đường phố và thực phẩm kinh doanh qua mạng.
Điều này khiến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và người lao động, luôn đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng bởi các vụ ngộ độc thực phẩm quy mô lớn.
Ngọc Minh
