Mùa hè năm nay, phóng vé Trung Quốc bùng nổ về số lượng phim lẫn doanh thu, với hơn 100 phim nội lẫn ngoại tranh nhau chiếc bánh béo bở của phòng vé. Châu Tinh Trì trở lại với Đội Bóng Nữ Thiếu Lâm, đánh bại hai phim bom tấn Spider-Man: Brand New Day và Odyssey cho đến khi giảm nhiệt bởi Hoan Nghênh Đến Long Xan Quán của Thẩm Đằng. Thư Tình Gửi Bà Ngoại - một phim nói tiếng Triều Sán với chủ đề Hoa Kiều, trở thành hiện tượng. Ấy vậy mà truyền thông vốn gần như đã cạn kiệt băng thông lại đang sục sôi với Ngưu Lai, một phim hoạt hình 3D dài 86 phút vì một lý do lạ lùng: nó quá dở!
Không họp báo, không suất chiếu sớm, không chiến dịch marketing, không có cả những tấm standee ở sảnh, phim được giới phát hành gọi bằng từ “loã ánh”, tức là chiếu trần, phó mặc cho số phận.
Ngày đầu, phim thu 3.420 NDT. Sau chín ngày, tổng doanh thu là 7.169 NDT, khoảng 25 triệu đồng, tương đương chừng 280 lượt khán giả trên một thị trường có hơn 80.000 phòng chiếu. Đó là con số thấp nhất của mọi phim chiếu rạp Trung Quốc trong năm 2026. Suất chiếu rơi xuống ngưỡng 21 suất mỗi ngày, con số mà các nhà phát hành đều hiểu là dấu chấm hết.
Rồi ngày 14/8, những đoạn clip quay lén trong rạp bắt đầu lan trên Douyin và Weibo. Mô hình nhân vật cứng đờ, cảnh vật xuyên qua nhau, phụ đề sai chính tả, chuyển động giật cục. Một khán giả bình luận: "Cốt truyện này e rằng đến AI cũng không tạo sinh nổi". Câu bình luận ấy viral. Ngày 15/8, Ngưu Lai leo lên bảng tìm kiếm nóng của Weibo.
Những gì xảy ra sau đó khiến các mô hình dự báo phòng vé Trung Quốc sụp đổ. Doanh thu theo ngày nhảy từ vài nghìn NDT lên hàng trăm nghìn NDT. Số điểm chiếu tăng từ 5 rạp lên hơn 1.500. Ngày 16/8 phim vượt mốc 1 triệu rồi 3 triệu NDT; ngày 17/8 vượt 10 triệu; ngày 18/8 vượt 20 triệu; đến ngày 19/8, theo số liệu do Caixin tổng hợp, tổng doanh thu đã vượt 24 triệu NDT.
Maoyan, nền tảng dự báo lớn nhất thị trường, chốt dự báo tổng doanh thu dưới 19 triệu NDT. Chỉ một ngày sau, con số bị đẩy lên 89,2 triệu; có mô hình còn dự báo tới 133 triệu NDT. Một bộ phim hoạt hình chi phí cứng khoảng 100.000 NDT đã lọt vào top 10 phim hoạt hình nội địa ăn khách nhất Trung Quốc năm 2026 theo cách không ai ngờ tới.
Dữ liệu chân dung khán giả của Đăng Tháp (nền tảng dữ liệu phòng vé của Alibaba Pictures) cho thấy ba điều đáng chú ý. Thứ nhất, Ngưu Lai hút mạnh nhóm khán giả vị thành niên và thanh niên, nhóm vốn ít khi chọn hoạt hình nội địa không thương hiệu. Thứ hai, tỷ trọng khán giả tập trung ở các đô thị loại 1 và loại 2, tức những nơi mật độ mạng xã hội cao nhất. Thứ ba, và kỳ lạ nhất: số bình luận mang tính giễu nhại nhiều hơn số bình luận chê thẳng. Khán giả không đi rạp để phán xét; họ đi để tham gia vào một trò đùa tập thể.
Và họ vui thật. Nhiều khán giả bảo phim dở tới mức vô cùng giải trí. “Xem một tiếng, cười một tiếng” là bình luận nổi tiếng của một khán giả ở Thượng Hải. Nói cách khác, sản phẩm được tiêu thụ không còn là bộ phim mà là một trải nghiệm ngồi chung một phòng tối với hai trăm người lạ cùng cười vào một thứ, rồi quay clip đăng lên mạng. Bộ phim chỉ là cái cớ.
Thế giới đã từng biết đến một ca tương tự: The Roôm (2003) của Tommy Wiseau. Bộ phim xài khoảng 6 triệu USD, chiếu hai tuần ở Los Angeles và gần như không ai xem. Nhưng suốt hai thập niên sau đó, nó sống bằng các suất chiếu nửa đêm, khán giả tới ném thìa nhựa vào màn ảnh để xả stress vì quá dở. Và cái phim dở ấy đã trở thành một di sản văn hoá đủ lớn để Hollywood làm một bộ phim về… quá trình làm ra bộ phim The Room.
Xa hơn nữa là Plan 9 from Outer Space của Ed Wood. Nhưng ở cả hai phim vừa nêu, thời gian ủ men tính bằng năm, thậm chí bằng thập kỷ.
Trung Quốc cũng có một ca tương tự. Năm 2013, Phú Xuân Sơn Cư Đồ bị chê thảm hại nhưng thu tới hàng trăm triệu NDT, tạo ra thuật ngữ "tiếp thị bằng tiếng chửi". Nhưng phim đó có sao hạng A, có ngân sách lớn, có chiến dịch truyền thông thật.
Việt Nam có phiên bản thu nhỏ. Cù Lao Xác Sống (2022) bị gọi là thảm hoạ ngay tuần đầu, vẫn cán mốc 10 tỷ đồng sau sáu ngày, nhờ nhãn "phim zombie Việt đầu tiên" và được chiếu vào dịp lễ 2/9. Nhưng đó là 10 tỷ trên một ngân sách hàng chục tỷ.
Vậy cái độc đáo của Ngưu Lai nằm ở đâu? Ở ba chỗ. Một là tốc độ: The Room cần mười năm để thành hiện tượng, Ngưu Lai cần năm ngày. Hai là tỷ suất: các phim thảm hoạ khác đều lỗ, còn Ngưu Lai vẫn đang sinh lời, và người ta càng chửi thì nó càng lời nhiều hơn. Ba là quy mô ê-kíp: danh sách sản xuất của bộ phim này có đúng hai cái tên, và họ là mẹ với con.
Tín Vũ Manh sinh năm 1987, người Đại Liên. Anh học nghệ thuật cảnh quan, không qua trường lớp điện ảnh, trước đó điều hành một công ty trang trí nội thất. Một số bài báo Trung Quốc nhắc tới việc anh có chứng tự kỷ nhẹ. Năm 2021, anh đổi tên công ty trang trí nội thất của mình thành Công ty TNHH Văn hoá Ảnh thị Truyền thông Cảnh Viên Đại Liên, vốn điều lệ 100.000 NDT, do anh sở hữu 100%. Trong Ngưu Lai, anh làm đạo diễn, nhà sản xuất, dựng mô hình, dựng cảnh, quay, dựng phim, lồng tiếng và diễn xuất.
Người còn lại trong credit là mẹ anh, bà Tôn Lệ Phương sinh trong thập niên 1960. Bà viết kịch bản. Bà lồng tiếng. Bà học phần mềm hoạt hình từ con số không, ở tuổi ngoài sáu mươi, để làm cùng con trai. Và bà viết lời, viết nhạc, rồi tự hát ca khúc cuối phim, bài "Vũ hậu khinh phong hữu hương" , tạm dịch: Sau mưa, gió nhẹ thoảng hương.
Bài hát ấy không được thu phòng thu chuyên nghiệp, không phối khí, không kỹ thuật thanh nhạc. Một giọng hát chậm, phẳng, hơi run, kiểu người lớn tuổi kể chuyện. Khi phim thành hiện tượng, cụm từ khoá "ca khúc cuối phim Ngưu Lai hay" leo lên bảng tìm kiếm. Một bình luận được chia sẻ lại nhiều nhất viết: "Vé 35 NDT, thì riêng bài hát này đã đáng 34 NDT". Một bình luận khác đùa rằng chắc hội đồng duyệt phim nghe xong bài hát mới quyết định cấp phép.
Đây là chỗ mà đám đông chế giễu bỗng khựng lại. Người ta có thể cười một mô hình bò dựng sai tỷ lệ. Nhưng người ta phải rung động vì một người mẹ sáu mươi tuổi ngồi học phần mềm dựng hình để giấc mơ con mình không chết yểu.
Nội dung Ngưu Lai như sau: một chú bê con tên Ngưu Lai đưa con chim sơn ca bay đến từ sa mạc vào giấc mơ của mình. Nó kết bạn với con báo tên Báo Lạp, kẻ bị cả đàn bò xa lánh vì khác giống loài. Đàn sói tấn công hai lần, buộc đàn bò phải di cư. Trong cuộc tấn công thứ hai, bò mẹ chết để bảo vệ con. Ở cảnh cuối, tất cả được hé lộ chỉ là một giấc mơ.
Poster phim vẽ theo phong cách thuỷ mặc, rất đẹp, rất "quốc phong", đẹp đến mức chính khoảng cách giữa poster và phần phim thật đã trở thành một đề tài bàn tán riêng. Nhưng cấu trúc câu chuyện thì không thể nhàm hơn được nữa: một người mẹ chết đi để đứa con được lớn lên, và toàn bộ chuyện đó xảy ra bên trong một giấc mơ.
Ngoài đời, người mẹ ấy bỏ năm năm cuộc đời để đứa con được thấy tên mình trên màn ảnh rạp. Không có gì đảm bảo Tôn Lệ Phương viết kịch bản với ý thức ẩn dụ đó. Nhưng khán giả đọc ra ngay. Rất nhiều bình luận trên Douban đi theo một mô-típ giống hệt nhau: chê phim suốt 86 phút, rồi vỡ oà ở phần credit khi giọng người mẹ cất lên.
Đây không phải lần đầu người ta xúc động vì câu chuyện mẹ con lồng trong một bộ phim hoạt hình Trung Quốc. Trước đó là câu chuyện của mẹ con Sủi Cảo, đạo diễn Na Tra.
Sủi Cảo sinh năm 1980, tốt nghiệp ngành dược Đại học Y khoa Hoa Tây. Anh làm quảng cáo một năm rồi nghỉ việc, về nhà làm phim hoạt hình ngắn "Đánh một quả dưa hấu lớn" trong ba năm rưỡi. Suốt ba năm rưỡi đó, gia đình sống chủ yếu bằng khoản lương hưu hơn 1.000 NDT mỗi tháng của mẹ anh, trong đó hơn 700 NDT đã đi vào tiền trả góp nhà. Mẹ anh đi tìm thực phẩm giảm giá; anh gần như không mua quần áo mới và không rời nhà quá 40 km. Phim ngắn đó sau này đạt 8,8 điểm Douban và hơn 30 giải thưởng. Mười tám năm sau, Na Tra: Ma Đồng Giáng Thế thu 5 tỷ NDT, và phần tiếp theo đưa anh thành đạo diễn có phim đầu tiên vượt mốc 10 tỷ NDT của lịch sử điện ảnh Trung Quốc.
Cấu trúc gia đình của Sủi Cảo và của Tín Vũ Manh gần như trùng khít: một người con bỏ nghề ổn định, một người mẹ lấy tài nguyên cuối đời của mình ra bảo lãnh cho giấc mơ ấy, và một khoảng thời gian dài đằng đẵng không thu nhập. Khác biệt duy nhất nằm ở kết quả nghệ thuật. Sủi Cảo làm ra kiệt tác, Tín Vũ Manh làm ra thứ mà chính anh thừa nhận là "còn rất nhiều chỗ thô vụng, thiếu sót".
Câu hỏi khó chịu mà Ngưu Lai đặt ra chính là ở đó: suốt nhiều năm, truyền thông Trung Quốc kể câu chuyện lương hưu của mẹ Sủi Cảo như một biểu tượng đẹp của sự hy sinh. Nhưng ta ngưỡng mộ sự hy sinh ấy vì bản thân nó, hay vì nó đã được một bộ phim 5 tỷ NDT hợp thức hoá về sau? Nếu Na Tra thất bại, liệu ba năm rưỡi kia có còn là huyền thoại, hay chỉ là một câu chuyện về người đàn ông ba mươi tuổi ăn bám mẹ?
Nhưng sự chú ý có cái giá của nó.
Hãy nói một chút về con số. Doanh thu phòng vé Trung Quốc bị trừ ngay 8,3% cho quỹ phát triển sự nghiệp điện ảnh và thuế giá trị gia tăng; phần còn lại chia khoảng 57% cho rạp, 43% cho nhà sản xuất và phát hành. Ở mốc 10 triệu NDT, các phân tích ước tính hai mẹ con nhận về khoảng 2,6 đến 3 triệu NDT sau thuế. Ở mốc hơn 24 triệu NDT, phần chia của phía sản xuất là khoảng 7,71 triệu NDT (tương đương 30 tỉ đồng). Vì Tín Vũ Manh sở hữu 100% công ty và chi phí quảng bá bằng không, gần như toàn bộ khoản đó chảy về một hộ gia đình.
Có người tố phim là công cụ rửa tiền hoặc để trục lợi chính sách hỗ trợ điện ảnh của tỉnh Liêu Ninh, nơi một phim đủ điều kiện có thể nhận thưởng tối đa 1 triệu NDT. Giới trong ngành phản bác: một dự án rửa tiền thực thụ cần dòng vốn lớn, nhiều lớp công ty liên quan và chi phí sản xuất khai khống, trong khi đây là doanh nghiệp siêu nhỏ, hai người, không vốn ngoài, tức không có không gian để trục lợi. Tính đến thời điểm bùng nổ, cũng chưa có thông tin công khai nào cho thấy phim đã nộp hồ sơ xin trợ cấp.
Ngày 17/8, một số rạp tại Đại Liên, quê hương của bộ phim, tự rút Ngưu Lai khỏi lịch chiếu vì lo ngại ảnh hưởng hình ảnh thành phố. Tin đồn "cấm chiếu toàn quốc" lan nhanh và bị chính nhà phát hành bác bỏ: các suất đã bán vẫn chiếu bình thường, chỉ dừng mở thêm suất mới. Cùng ngày, Tín Vũ Manh viết trên mạng xã hội rằng "giai đoạn chiếu rạp đã chính thức khép lại", đồng thời khẳng định "toàn bộ quá trình sản xuất không dùng bất kỳ yếu tố AI nào, tất cả đều tự làm từng khung hình".
Phản ứng của giới làm nghề thì dữ dội hơn nhiều. Một số đạo diễn được đào tạo bài bản công khai bày tỏ cảm giác bị sỉ nhục khi một sản phẩm tệ hơn sinh viên làm lại bán vé tốt hơn những dự án đầu tư hàng trăm triệu NDT.
Nhưng cũng có phản biện: khán giả có quyền vui. Không ai bị lừa cả, mọi người đi xem Ngưu Lai đều biết chính xác họ sắp xem gì, đó là dạng khế ước trung thực hiếm thấy giữa phim và người mua vé. Khán giả biết họ chuẩn bị xem một phim dở. Điều này, so với việc người ta trả rất nhiều tiền booking để biến dở thành hay, bỗng trở nên thanh cao hơn rất nhiều.
Vĩ Thanh
Khi Ngưu Lai rời rạp, câu chuyện đáng nhớ nhất không phải là con số 12.000 lần chênh lệch giữa doanh thu và chi phí sản xuất, không phải mô hình xấu hay lỗi phụ đề, mà là ba phút cuối cùng khi một người phụ nữ ngoài sáu mươi cất tiếng hát mà mà bà đã tự viết cho bộ phim của con trai. Kỹ thuật dựng hình có thể học, có thể thuê, có thể để AI làm hộ. Sự thành thật thì không render được, và đó là tài sản duy nhất mà hai mẹ con ở Đại Liên có nhiều hơn phần còn lại của ngành. Không thể nói đó là một giọng hát hay, nhưng đó chắc chắn là một giọng hát đầy chân thành mà nhiều người đã nghe ra một tiếng ru cho đứa con mà bà đã trót đẩy vào cuộc đời vất vả này.
Tín Vũ Manh tự mô tả tác phẩm của mình: cuộc đuổi theo giấc mơ vụng về của một người bình thường. Bộ phim gần như chắc chắn sẽ không được nhớ tới vì bất kỳ giá trị điện ảnh nào. Nhưng cụm từ ấy thì có lẽ sẽ còn ở lại trong một thời đại mà chúng ta đã xác quyết với nhau: Không rực rỡ thì cũng đâu có sao.
Miễn là bạn cứ tiếp tục đuổi theo giấc mơ của mình.
Vì sau lưng luôn có mẹ.
Trần AI
