Khi con còn nhỏ, cha mẹ thường quen với việc nhắc con phải ăn đúng giờ, ngủ đúng giờ, học bài, cất đồ chơi hay nghe lời người lớn. Nhưng rồi sẽ đến một lúc, đứa trẻ ấy lớn lên và bắt đầu có chính kiến riêng. Con không còn dễ dàng gật đầu trước mọi lời nhắc nhở, bắt đầu biết tranh luận, biết đặt câu hỏi và muốn được tự quyết định những điều liên quan đến cuộc sống của mình.
Đó cũng là lúc việc nuôi dạy con bước sang một giai đoạn khác. Cha mẹ không thể mãi dùng cách quản lý của những năm tháng con còn bé để áp lên một đứa trẻ đang dần trưởng thành. Nhưng ngược lại, trao cho con quyền tự do cũng không có nghĩa là cha mẹ phải buông bỏ mọi nguyên tắc.
Với nhiều cha mẹ, đây thực sự là một bài toán khó.
Chẳng hạn, một bà mẹ ở Hà Nội mới đây cũng đau đầu vì con trai vốn dĩ từng rất ngoan ngoãn. Con trai chị năm nay chuẩn bị vào lớp 10. Cậu bé học hành khá ổn, trong kỳ thi vào lớp 10 vừa qua đạt hơn 26 điểm. Về tính cách, con tương đối ôn hòa, biết phụ giúp mẹ việc nhà và duy trì nhiều hoạt động thể thao như bơi lội, bóng đá, cầu lông.
Sau một kỳ thi căng thẳng, kỳ nghỉ hè trở thành khoảng thời gian cậu bé được thoải mái hơn. Tuy nhiên, điều khiến người mẹ lo lắng là con thường xuyên thức khuya để trò chuyện với bạn bè, có hôm tới 1-2h sáng vẫn chưa đi ngủ.
Chị đã nhiều lần nhắc nhở nhưng tình trạng không thay đổi. Đến một tối, khi tiếp tục nói về việc có thể thu điện thoại nếu con không điều chỉnh giờ giấc, cậu bé phản ứng lại bằng cách đưa ra hàng loạt ưu điểm của bản thân: học hành vẫn ổn, vẫn chơi thể thao, không dành cả ngày cho điện thoại và bản thân còn ngoan hơn nhiều bạn bè khác.
Điều khiến người mẹ thực sự sốc lại nằm ở cách cậu bé quy những điều ấy thành một lý do để mẹ phải cảm thấy biết ơn.
Từ một cuộc tranh luận về giờ đi ngủ, câu chuyện bỗng chuyển thành một câu hỏi lớn hơn: Nếu một đứa trẻ ngoan, học tốt, không khiến cha mẹ phải quá lo lắng, liệu đó có phải là một "đặc ân" mà cha mẹ cần biết ơn con?
Con ngoan là cha mẹ phải biết ơn?
Câu chuyện nhận được rất nhiều cách nhìn khác nhau.
Một số phụ huynh cho rằng cậu bé vừa trải qua kỳ thi vào lớp 10 với kết quả tốt, trong thời gian nghỉ hè có phần muốn thả lỏng cũng là điều dễ hiểu. Việc con vẫn học hành ổn, chơi thể thao và không hoàn toàn phụ thuộc vào điện thoại cho thấy cậu bé có nhiều điểm tích cực. Một câu nói trong lúc bực bội chưa chắc phản ánh toàn bộ suy nghĩ hay nhân cách của một đứa trẻ.
Cha mẹ đôi khi quá tập trung vào những điều con làm chưa tốt mà quên mất việc ghi nhận những cố gắng của con. Khi một đứa trẻ cảm thấy mình đã rất cố gắng nhưng vẫn liên tục bị nhắc nhở, chúng có thể phản ứng mạnh để bảo vệ hình ảnh của bản thân.
Nhưng ở chiều ngược lại, nhiều người cho rằng ngoan, học tốt và biết phụ giúp gia đình không phải là món quà mà con dùng để "đòi" cha mẹ biết ơn.
Cha mẹ có thể biết ơn sự trưởng thành của con, trân trọng những nỗ lực của con, thậm chí thường xuyên nói lời cảm ơn vì con đã mang đến cho gia đình nhiều niềm vui. Nhưng điều đó hoàn toàn khác với việc để một đứa trẻ hình thành suy nghĩ rằng mình ngoan là đang ban cho cha mẹ một đặc ân.
Nhiều phụ huynh vẫn thường nói với con những lời ghi nhận như cảm ơn con vì đã ngoan, vì đã học tốt hay vì đã đồng hành cùng cha mẹ. Những lời ấy, nếu được đặt trong tình yêu thương, có thể đơn giản là sự trân trọng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi trẻ hiểu rằng sự tử tế, trách nhiệm và những điều tốt đẹp mình làm là một thứ có thể dùng để mặc cả với cha mẹ.
Phải làm sao nếu con không tuân thủ quy tắc?
Thực tế, cậu bé mới ở tuổi chuẩn bị bước vào lớp 10. Đây cũng là giai đoạn trẻ bắt đầu có cái tôi mạnh hơn, muốn được tự quyết định cuộc sống của mình và không còn dễ dàng chấp nhận mọi lời nhắc nhở từ cha mẹ như khi còn nhỏ.
Nếu mẹ đã nhiều lần nhắc "11h phải đi ngủ", "đến giờ thì đưa điện thoại cho mẹ" nhưng con vẫn đóng cửa phòng, tiếp tục nhắn tin đến 1-2h sáng, thì việc nhắc đi nhắc lại gần như không còn tác dụng.
Với những trường hợp như vậy, cha mẹ có thể chuyển từ nhắc nhở sang thỏa thuận và hệ quả.
Chẳng hạn, hai mẹ con thống nhất: điện thoại được sử dụng đến 23h, sau đó phải để ở một vị trí chung ngoài phòng ngủ. Nếu con tự giác thực hiện, ngày hôm sau vẫn được sử dụng bình thường. Nhưng nếu con cố tình vi phạm, thì hôm sau thời gian sử dụng điện thoại sẽ bị giảm tương ứng hoặc phải tạm dừng một khoảng thời gian đã thống nhất từ trước.
Điều quan trọng là hệ quả này cần được nói rõ trước khi vi phạm xảy ra, phù hợp với độ tuổi và được thực hiện nhất quán. Không nên hôm nay mẹ tuyên bố "cấm điện thoại một tuần", ngày mai thấy con xin lỗi lại mềm lòng cho dùng như cũ. Khi đó, trẻ rất dễ hiểu rằng giới hạn của cha mẹ thực ra có thể thương lượng bằng cách chống đối hoặc chờ mẹ nguôi giận.
Tuy nhiên, hệ quả cũng không nên biến thành một cuộc chiến quyền lực. Mục tiêu không phải là mẹ phải thắng và con phải thua mà là để con dần hiểu rằng mỗi lựa chọn đều có hậu quả đi kèm.
Với một cậu bé 15 tuổi, cha mẹ càng không nên quản lý điện thoại theo kiểu giám sát từng phút. Thay vào đó, có thể giao cho con một phần trách nhiệm: con tự đặt giờ tắt máy, tự để điện thoại bên ngoài phòng ngủ và tự chịu hệ quả nếu không thực hiện. Nếu con liên tục thất bại, cha mẹ mới tăng mức kiểm soát.
Và có một nguyên tắc rất quan trọng: đừng dùng những thành tích khác của con để đổi lấy việc được phá quy tắc. Con học tốt, chơi thể thao, ngoan ngoãn hay giúp mẹ việc nhà đều là những điều đáng ghi nhận. Nhưng những điều ấy không có nghĩa con được quyền thức đến 2h sáng nếu hai mẹ con đã thống nhất giờ đi ngủ.
Ngược lại, cha mẹ cũng cần giữ lời. Nếu đã thống nhất một giới hạn, cha mẹ phải tôn trọng chính giới hạn đó, thay vì lúc thì quá nghiêm, lúc lại bỏ qua. Trẻ học cách chịu trách nhiệm không chỉ từ những điều cha mẹ nói, mà còn từ cách cha mẹ giữ nguyên tắc với chính mình.
Có lẽ người mẹ trong câu chuyện sẽ không cần phải mất ngủ mãi vì một câu nói lúc 2h sáng. Cậu con trai có thể chỉ đang ở đúng cái tuổi muốn chứng minh rằng mình đã lớn, muốn được nhìn nhận và muốn có quyền quyết định nhiều hơn.
Điều quan trọng là sau những lời bực bội ấy, mẹ vẫn giúp con hiểu một điều: con ngoan là điều đáng quý, nhưng không phải một đặc ân để cha mẹ phải biết ơn; cũng giống như cha mẹ yêu thương, chăm sóc con là trách nhiệm và tình yêu, chứ không phải món nợ để con phải mang theo suốt đời.
Một gia đình lành mạnh không cần phân định ai phải biết ơn ai. Điều đáng quý hơn là cả cha mẹ và con cái đều biết trân trọng những gì mình nhận được từ nhau, đồng thời học cách sống có trách nhiệm với phần việc của chính mình.
Hiểu Đan
