Nói thật là: cái chết của đĩa game PlayStation đã được báo trước từ lâu - gần 3 năm dùng PS5, tôi chưa cho đĩa game vào máy lần nào

Tôi mua PS5 bản ổ đĩa vào năm 2023 với một suy nghĩ rất thực dụng của game thủ console thời PS4: mua đĩa để tiết kiệm tiền về lâu dài. Game chơi xong có thể bán lại, trade sang tựa khác hoặc săn đĩa cũ để mua rẻ hơn vài trăm nghìn so với giá trên PlayStation Store. Thời điểm đó, việc bỏ thêm tiền để lấy bản có ổ đĩa vẫn nghe như một lựa chọn “an toàn” hơn hẳn Digital Edition.

Nhưng có một chuyện khá buồn cười xảy ra sau gần 3 năm dùng PS5: tôi gần như chưa từng chơi đĩa lần nào. Không phải vì đĩa game biến mất khỏi thị trường, cũng không phải vì Sony khóa người dùng vào hệ sinh thái digital như cách nhiều người từng lo ngại. Mọi thứ diễn ra theo một cách đơn giản hơn nhiều: tôi dần thấy việc dùng đĩa trở nên phiền hơn so với việc tải game trực tiếp.

Việc mua đĩa ban đầu nghe rất hợp lý về mặt chi phí, nhưng càng chơi lâu thì những thứ nhỏ nhặt đi kèm lại càng khiến tôi mất hứng. Phải ngồi trả giá trong các group mua bán, phải chờ ship vài ngày mới có game hot trong khi đang rất “hype”, rồi sau khi phá đảo lại phải đăng bài bán lại cho người khác. Trong khi đó, PS Plus và PlayStation Store khiến toàn bộ quá trình chơi game trở nên quá tiện: mở máy, bấm tải xuống và chơi ngay.

Đến một lúc nào đó, chiếc ổ đĩa trên PS5 bắt đầu giống một món “bảo hiểm tâm lý” hơn là thứ tôi thật sự sử dụng. Nó vẫn nằm ở đó như một cảm giác rằng mình “có lựa chọn”, nhưng thực tế thì gần như mọi game tôi chơi đều là digital. Và khi nhìn lại, tôi nhận ra bản thân cũng chính là kiểu người dùng đã khiến đĩa game dần biến mất khỏi console hiện đại.

Ngày 1/7/2026, Sony chính thức xác nhận rằng PlayStation sẽ ngừng sản xuất đĩa vật lý cho mọi tựa game mới kể từ năm 2028. Nếu chỉ nhìn thông cáo báo chí, đây nghe như một cú sốc lớn của ngành game. Nhưng với những ai đã theo dõi cách người dùng thay đổi suốt nhiều năm qua, quyết định này giống phần kết tất yếu của một câu chuyện đã được viết từ rất lâu.

Người dùng đã rời bỏ đĩa trước cả Sony

Tỷ lệ digital-to-physical của PlayStation gần như cho thấy toàn bộ bức tranh chỉ trong vài con số. Năm 2024 là 76:24, sang 2025 tăng lên 78:22, và chỉ riêng quý 4/2025 thì game digital đã chiếm tới 85% doanh số. Cho thấy sự áp đảo của game digital.

Console thực tế chỉ đang đi lại con đường mà PC đã đi từ rất lâu trước đó. Steam đã bình thường hóa việc mua game digital từ hơn một thập kỷ trước. Cả một thế hệ game thủ PC lớn lên mà chưa từng có thói quen sở hữu game vật lý theo đúng nghĩa truyền thống.

Console thực tế không chuyển sang digital nhanh như PC vì người dùng vẫn còn quen với chuyện mua đĩa, ra cửa hàng hay săn game cũ. Nhưng rồi mọi thứ dần thay đổi khi việc tải game trực tiếp trở nên quá tiện. Một khi game thủ đã quen với chuyện mở máy lên là chơi ngay, cảm giác phải chờ đĩa ship về bắt đầu giống một thói quen của thời cũ.

Capcom hiện cho biết khoảng 93% doanh số game của họ đã đến từ digital, còn Xbox được cho là đang tiến sát mốc 90%. Khi tỷ lệ đã nghiêng mạnh đến mức này, việc duy trì cả một hệ thống sản xuất và phân phối đĩa vật lý không còn là chiến lược kinh doanh hợp lý nữa. Nó dần trở thành một khoản chi phí khổng lồ chỉ để phục vụ nhóm người dùng ngày càng nhỏ hơn.

Điều đáng nói là phần lớn game thủ có lẽ không nhận ra họ cũng đang góp phần tạo ra sự thay đổi này mỗi ngày. Chúng ta từng nghĩ mình sẽ luôn thích cảm giác cầm hộp game trên tay, nhưng rồi lại chọn preload vì muốn chơi ngay lúc game phát hành. Chúng ta từng nói sẽ mua đĩa để tiết kiệm, nhưng cuối cùng lại tiếp tục bấm download vì quá tiện.

Sony từng là “vua đĩa”

Sony từng là một trong những công ty sản xuất đĩa lớn nhất thế giới thông qua Sony DADC, với những nhà máy từng hoạt động gần như không ngừng nghỉ để phục vụ thị trường âm nhạc, phim ảnh và game.

Nhà máy Terre Haute ở Indiana từng là một biểu tượng của ngành công nghiệp đĩa quang tại Mỹ. Đây là nơi sản xuất chiếc CD thương mại đầu tiên được in tại Mỹ - album Born in the U.S.A. của Bruce Springsteen - trước khi trở thành một trong những trung tâm sản xuất và đóng gói đĩa PlayStation lớn nhất Bắc Mỹ. Ở thời kỳ đỉnh cao, nhà máy này có thể xuất xưởng hơn 4 triệu đĩa mỗi ngày và hoạt động liên tục 24/7.

Nhưng rồi chính Sony cũng là bên âm thầm tháo dỡ toàn bộ hệ sinh thái đó theo từng giai đoạn rất lặng lẽ. Năm 2022, hãng chuyển hoạt động copy đĩa game sang Áo, biến Terre Haute chỉ còn là trung tâm đóng gói và phân phối. Đến giai đoạn 2024–2025, Sony bắt đầu rút lui khỏi chính định dạng Blu-ray mà họ từng góp phần phổ biến, khi dừng sản xuất các loại đĩa Blu-ray ghi dữ liệu dành cho người tiêu dùng.

Vì vậy, thông báo “khai tử đĩa game PlayStation năm 2028” thực chất không phải một cú sốc xuất hiện đột ngột. Nó giống bước cuối cùng trong một quá trình Sony đã chuẩn bị suốt gần cả thập kỷ. Người dùng chỉ vừa mới nghe lời tuyên bố chính thức, còn bản thân Sony thì đã âm thầm rời khỏi ngành công nghiệp đĩa quang từ rất lâu trước đó.

AI đang khiến ổ đĩa quang trở thành thứ khó tồn tại hơn bao giờ hết

Có một yếu tố ít được nhắc đến trong câu chuyện này nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp tới tương lai console: AI. Từ cuối 2025 sang 2026, giá DRAM và NAND Flash tăng mạnh vì các trung tâm dữ liệu AI đang tiêu thụ phần lớn nguồn cung bộ nhớ cao cấp toàn cầu. Samsung, SK Hynix và Micron đều ưu tiên HBM cho Nvidia và trung tâm dữ liệu vì lợi nhuận cao hơn rất nhiều so với RAM tiêu dùng thông thường.

Điều này khiến chi phí sản xuất console tăng lên đáng kể. RAM đắt hơn, SSD đắt hơn và mọi linh kiện bên trong máy đều bị tính toán rất kỹ để giữ giá bán không vượt quá mức người dùng chấp nhận được. Trong bối cảnh đó, ổ đĩa quang bắt đầu trở thành một phần cứng ngày càng khó biện minh về mặt kinh tế.

Vấn đề không chỉ nằm ở riêng cái ổ đĩa. Một chiếc console dùng đĩa vật lý kéo theo cả dây chuyền sản xuất đĩa, đóng gói, vận chuyển, tồn kho và hệ thống phân phối toàn cầu phía sau nó. Khi hơn 80% người dùng chỉ tải game trực tiếp, việc duy trì toàn bộ bộ máy đó bắt đầu giống như cố níu giữ một ngành công nghiệp đã qua thời kỳ đỉnh cao.

Đó cũng gần như chính là cách Sony giải thích cho quyết định “khai tử” đĩa game PlayStation từ năm 2028. Trong thông báo chính thức, hãng cho biết “xu hướng tiêu dùng và toàn bộ ngành công nghiệp giải trí đang dịch chuyển khỏi đĩa vật lý sang digital” , đồng thời gọi đây là “ một hướng đi tự nhiên” khi nhu cầu với nội dung digital đã “vượt xa” đĩa vật lý.

Sony gần như không còn nói về đĩa game như một phần cốt lõi của trải nghiệm PlayStation nữa. Thay vào đó, hãng nhấn mạnh việc “ưu tiên nguồn lực cho những cách người chơi tiếp cận game” và mở rộng lựa chọn mua game qua PlayStation Store hoặc nhà bán lẻ kỹ thuật số. Chỉ riêng cách dùng từ đó cũng cho thấy trọng tâm của ngành game hiện đại đã thay đổi rất nhiều so với thời console còn gắn chặt với những chiếc hộp nhựa xếp đầy trên kệ.

Điều đó chưa chắc đồng nghĩa PS6 sẽ hoàn toàn biến mất ổ đĩa quang, bởi Sony vẫn có thể giữ lại ổ đĩa dưới dạng phụ kiện hoặc phiên bản tùy chọn cho nhu cầu hỗ trợ ngược game cũ của một nhóm người dùng thích sưu tầm game vật lý. Nhưng với việc Sony xác nhận sẽ chấm dứt sản xuất đĩa cho các tựa game PlayStation mới từ năm 2028, thực tế thì hệ sinh thái game PS thế hệ tiếp theo gần như sẽ chuyển hẳn sang digital.

Nói cách khác, ngay cả khi ổ đĩa vẫn xuất hiện đâu đó trên PS6, vai trò của nó có lẽ chủ yếu sẽ là chạy game cũ hoặc phục vụ một nhóm nhỏ người dùng đặc biệt, thay vì tiếp tục là trung tâm của hệ sinh thái PlayStation như thời PS4 hay PS5.

Cái tát ngược từ chính quá khứ của Sony

Những ai từng theo dõi console war thời PS4 có lẽ vẫn còn nhớ rất rõ E3 2013. Khi đó, Microsoft bị chỉ trích dữ dội vì các chính sách hạn chế chia sẻ game vật lý trên Xbox One và yêu cầu kết nối online định kỳ. Trong lúc cộng đồng phản ứng tiêu cực, Sony tung ra một đoạn video quảng cáo ngắn tới mức gần như mang tính chế giễu.

Video chỉ có cảnh 2 lãnh đạo Sony PlayStation cầm đĩa PS4 rồi đưa cho người khác. Hết video. Nhưng chính sự đơn giản đó lại khiến nó trở thành một trong những cú “troll” nổi tiếng nhất lịch sử ngành game, bởi thông điệp Sony muốn gửi đi cực kỳ rõ ràng: PlayStation đứng về phía quyền sở hữu vật lý và quyền chia sẻ game giữa người dùng.

Hơn một thập kỷ sau, chính Sony lại là bên khép lại toàn bộ câu chuyện đó. Không cần phải nói, nếu bây giờ bạn vào lại xem video thì sẽ thấy hàng loạt bình luận mỉa mai cú "quay xe" này và nói rằng Sony sẽ sớm xóa video.

Thứ thật sự biến mất không phải cái đĩa, mà là cảm giác “sở hữu”

Điều đó không có nghĩa đĩa game trở nên vô nghĩa. Với rất nhiều người, việc sưu tầm hộp game, xé seal, nhìn cả kệ đĩa xếp kín trong phòng hay đơn giản là biết mình đang cầm một sản phẩm vật lý thật sự vẫn mang ý nghĩa rất lớn. Và cũng phải thừa nhận rằng game digital chưa bao giờ mang lại cảm giác “thuộc về mình” theo cách tương tự.

Những năm gần đây đã có không ít vụ việc khiến người dùng nhận ra giới hạn của quyền sở hữu digital. Game có thể bị gỡ khỏi store, giấy phép có thể hết hạn và nội dung đã mua đôi khi cũng biến mất khỏi thư viện nếu thỏa thuận phân phối thay đổi. Khái niệm “mua game” trong thời đại digital nhiều lúc thực chất chỉ là mua quyền truy cập có thời hạn vào một file nằm đâu đó trên server.

Nhưng nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ người dùng vẫn tiếp tục chọn digital dù hiểu rất rõ điều đó. Sự tiện lợi gần như luôn thắng cảm giác sở hữu vật lý trong đời sống hàng ngày. Chúng ta thích việc có thể tải game từ trước, thích cảm giác vừa xem trailer xong là đã có thể bấm pre-order và game sẽ tự xuất hiện trong thư viện vào ngày phát hành.

Việc GTA VI mở pre-order cũng đã cho thấy mọi thứ thay đổi mạnh đến mức nào. Hàng loạt game thủ khoe ảnh đặt mua game ngay trong đêm mở bán, nhưng thứ họ mua thực chất chỉ là một license digital chờ ngày tải xuống. Và trớ trêu hơn, GTA VI cũng sẽ không có phiên bản đĩa vật lý truyền thống.

Tôi từng nghĩ mình sẽ dùng PS5 bản đĩa để tiết kiệm tiền bằng cách trade game giống thời PS4. Nhưng rồi cuối cùng, thứ chiến thắng lại không phải giá game cũ hay khả năng bán lại. Thứ chiến thắng đơn giản chỉ là cảm giác tiện hơn khi mọi thứ tồn tại dưới dạng một nút “Download”.

Và có lẽ đó mới là lý do thật sự khiến đĩa game PlayStation phải chết vào năm 2028. Không hẳn chỉ là Sony ép người dùng từ bỏ đĩa vật lý, mà vì chính người dùng đã âm thầm rời bỏ những chiếc đĩa này từ rất lâu trước khi Sony chính thức xác nhận điều đó.

Tuấn Nguyễn