Liệu pháp oxy cao áp (hyperbaric oxygen therapy HBOT) không chỉ là một liệu pháp phục vụ cấp cứu mà còn là một trụ cột trong y học tái tạo và dự phòng hiện đại. Hôm nay, BS Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam) sẽ chia sẻ những thông tin liên quan nội dung này.
1. Oxy cao áp là gì? Vì sao nó lại đánh trúng tận cùng của lão hóa?
Oxy cao áp là liệu pháp cho bệnh nhân thở oxy tinh khiết, trong một buồng kín, khi áp suất được tăng lên cao hơn áp suất khí quyển bình thường. Thường áp lực nằm trong khoảng 1,5 đến 2,5 ATA. Khi áp lực tăng, lượng oxy hòa tan trực tiếp trong huyết tương tăng mạnh. Không chỉ hemoglobin bão hòa, mà chính huyết tương trở thành ''dung môi giàu oxy''.
Nhờ đó, oxy có thể đi sâu hơn vào những mô vốn khó được nuôi. Ví dụ: mô viêm, mô phù nề, mô xơ hóa, vùng có vi tuần hoàn kém hoặc mạch nhỏ bị tổn thương. Đây cũng là những vùng thường ''già'' nhanh hơn bình thường. Khi mô thiếu oxy kéo dài, tế bào chuyển sang hoạt động kém, sinh nhiều gốc tự do, tiết cytokine gây viêm. Dần dần, vùng đó trở thành ''ổ lão hóa''.
Oxy cao áp giúp phá vỡ vòng luẩn quẩn này. Oxy tăng, chuyển hóa hiếu khí tốt hơn, ty thể sản xuất nhiều ATP hơn, nhu cầu dựa vào chuyển hóa kỵ khí giảm. Lượng lactate giảm. Mô đỡ ''nghẹt thở''. Nhưng oxy cao áp không chỉ thêm oxy.
Điểm thú vị là cơ thể cảm nhận sự thay đổi oxy theo buổi. Trong buồng, mô ở trạng thái oxy rất cao. Ra khỏi buồng, trở lại điều kiện bình thường, cơ thể coi đây như một ''thiếu oxy tương đối'' so với vài phút vừa qua. Chu kỳ oxy cao rồi trở về bình thường lặp lại nhiều lần. Cơ thể phản ứng bằng cách kích hoạt các đường tín hiệu vốn gắn với thích nghi thiếu oxy, đồng thời tăng hệ thống chống oxy hóa nội sinh. Người ta gọi hiện tượng này là ''nghịch lý oxy cao - thiếu oxy''.
Nhờ nghịch lý này, nhiều gen được đánh thức. Các gen liên quan đến tân sinh mạch máu, sửa chữa DNA, chống oxy hóa, điều hòa viêm được hoạt hóa. Tế bào gốc được huy động nhiều hơn vào máu. Ty thể được ''tập thể dục''. Nội mô mạch máu được “rèn lại”. Vì vậy, oxy cao áp được xem như một dạng ''bài tập sinh học có nhịp'', chứ không phải ''thở oxy cho khỏe'' một cách đơn giản.
2. Da căng, mịn, sáng hơn: Oxy cao áp làm đẹp từ tầng sâu bên trong
Da là nơi nhìn thấy lão hóa rõ nhất. Nếp nhăn, da mỏng, chùng nhão, khô, xỉn màu, đốm sắc tố… đều là biểu hiện của thay đổi sâu bên dưới. Ở lớp bì, collagen mỏng đi, sợi bị đứt gãy và sắp xếp lộn xộn. Sợi elastin mất đàn hồi. Mạch máu nuôi thưa dần. Tế bào lão hóa tích tụ, tiết ra nhiều chất gây viêm và enzyme phá nền ngoại bào.
Khi chịu thêm ảnh hưởng của tia UV, ô nhiễm, đường huyết cao, hút thuốc, tổn thương này tăng nhanh. Da vừa bị phá, vừa ít khả năng sửa chữa. Kết quả là ''già'' nhanh hơn tuổi.
Oxy cao áp tác động lên da theo nhiều cơ chế. Đầu tiên là oxy mô. Khi oxy hòa tan trong huyết tương tăng, oxy dễ dàng khuếch tán vào lớp bì sâu. Tại đây, nguyên bào sợi là ''nhà máy collagen'' chính. Chúng cần oxy, cần vitamin C, cần năng lượng để sản xuất collagen type I, III và các thành phần nền khác. Khi đủ oxy, fibroblast làm việc hiệu quả hơn. Collagen mới được tổng hợp nhiều hơn và chất lượng hơn.
Thứ hai là mạch máu. Oxy cao áp kích thích cơ thể sinh ra mạch máu nhỏ mới. Tân sinh mạch này làm ''lưới ống nước'' dưới da dày hơn. Sau liệu trình, dù không còn nằm buồng, da vẫn được nuôi tốt hơn. Không chỉ là ''hiệu ứng tức thì'' mà là thay đổi dài hạn trong vi tuần hoàn.
Thứ ba là tế bào lão hóa và viêm nền. Một số nghiên cứu sinh thiết da trước – sau oxy cao áp ghi nhận giảm mật độ tế bào lão hóa trong mô da. Đồng thời, mức độ phân mảnh collagen giảm, mạch máu tăng. Về mặt chức năng, khi viêm nền giảm, hàng rào da tốt hơn, ít kích ứng, ít đỏ, ít bị ''phá da'' hơn sau các can thiệp thẩm mỹ.
Về mặt cảm nhận, da thường dày hơn, săn hơn, mịn hơn, ít nếp nhăn mịn, màu đều hơn. Quan trọng là ''da khỏe'' hơn, nghĩa là chịu được laser, peel, vi kim, tiêm meso với nguy cơ biến chứng thấp hơn. Oxy cao áp, vì vậy, rất phù hợp làm ''nền tái tạo'' bên dưới các thủ thuật thẩm mỹ bề mặt.
3. Chống lão hóa hệ thống: Telomere, tế bào gốc, nội mô và bệnh chuyển hóa
Lão hóa hệ thống gồm nhiều tầng: DNA, ty thể, hệ miễn dịch, hormone, chuyển hóa, nội mô mạch máu, thần kinh. Oxy cao áp chạm vào nhiều tầng này.
Với telomere và tế bào lão hóa, một số nghiên cứu trên người lớn tuổi khỏe mạnh cho thấy oxy cao áp đủ dài và đúng protocol có thể làm tăng chiều dài telomere ở một số dòng bạch cầu và giảm tỷ lệ tế bào miễn dịch lão hóa. Dù cần thêm dữ liệu, điều này cho thấy oxy cao áp không chỉ ''làm mình cảm thấy trẻ'' mà còn thay đổi một số dấu ấn lão hóa sâu hơn.
Với tế bào gốc, oxy cao áp làm tăng số tế bào gốc tủy xương và tế bào gốc nội mô trong tuần hoàn. Khi cơ thể có vùng cần sửa chữa (ví dụ mô cơ sau chấn thương, mạch máu tổn thương, mô thần kinh bị thiếu oxy nhẹ), các tế bào gốc này có thể được huy động tới đó. Ở người lớn tuổi, dự trữ tế bào gốc suy giảm, khả năng huy động yếu hơn, nên ''bơm'' lại một phần khả năng này rất có ý nghĩa.
Với tình trạng viêm mạn tính, oxy cao áp đã được chứng minh giúp giảm một số cytokine tiền viêm và điều chỉnh chức năng nội mô. Nội mô là lớp tế bào lót trong lòng mạch, quyết định máu có chảy êm hay không, mạch có co giãn tốt hay không, có dễ hình thành mảng xơ vữa hay không. Khi nội mô trẻ, mạch mềm, dễ giãn, ít viêm, nguy cơ tim mạch thấp hơn.
Trên bệnh chuyển hóa, điểm nổi bật là nhạy cảm insulin. Kháng insulin nghĩa là cơ, gan, mô mỡ không ''nghe lời'' insulin. Tụy phải tăng tiết insulin, rồi dần kiệt sức. Đường huyết tăng, mỡ máu xấu, gan nhiễm mỡ, viêm nền tăng. Oxy cao áp cải thiện nhạy cảm insulin qua nhiều cơ chế: Giảm viêm mô mỡ, cải thiện vi tuần hoàn cơ và gan, tác động lên các cảm biến ở xoang cảnh. Khi cơ thể nhạy cảm insulin tốt hơn, đường huyết ổn định hơn với cùng lượng insulin, gan bớt tích tụ mỡ, mô mỡ ít tiết cytokine, mạch máu đỡ bị ''tấn công'' liên tục.
Với tình trạng gan nhiễm mỡ, dù dữ liệu trực tiếp còn ít, cơ chế lại khá rõ: Giảm kháng insulin, giảm dòng acid béo tự do đổ về gan, giảm viêm. Nếu cùng lúc bệnh nhân giảm cân, ăn ít đường tinh luyện, tăng vận động, khả năng cải thiện gan nhiễm mỡ sẽ rõ hơn.
Về mạch máu, oxy cao áp giúp nội mô hoạt động tốt hơn, giảm stress oxy hóa tại thành mạch, giúp giảm nguy cơ xơ vữa. Lâm sàng, một số bệnh nhân thấy bớt cảm giác tê đầu chi, bớt đau cách hồi nhẹ, bớt chóng mặt do rối loạn tưới máu.
Tóm lại, oxy cao áp không phải thuốc ''giảm đường'' hay ''giảm mỡ'', nhưng là công cụ điều chỉnh nền nội môi. Khi nền này tốt, các can thiệp khác như ăn kiêng, tập luyện, thuốc chuyển hóa sẽ hiệu quả hơn và bền hơn.
Tuấn Minh
