Có nhiều câu hỏi được đặt ra: Đường có gây ung thư không? Đường có nuôi tế bào ung thư khiến chúng phát triển mạnh hơn? Và đường tiêu thụ thông qua thức ăn và đồ uống ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe của chúng ta? Đường và ung thư là 2 vấn đề được rất nhiều người ‘ràng buộc’ chúng với nhau, vậy đâu là quan điểm đúng đắn?
Glucose - nhiên liệu của sự sống
Đường có nhiều dạng khác nhau, dạng đơn giản nhất chỉ là một phân tử đơn lẻ, chẳng hạn như glucose và fructose. Những phân tử này cũng có thể dính vào nhau theo cặp hoặc thành chuỗi phân tử dài hơn. Tất cả các tổ hợp phân tử đều là carbohydrate và là nguồn năng lượng chính của cơ thể chúng ta.
Dạng đường mà hầu hết chúng ta sẽ quen thuộc là đường ăn – một loại đường đơn giản hòa tan trong nước và tạo cho mọi thứ có vị ngọt. Tên riêng của nó là sucrose và nó được tạo thành từ các tinh thể glucose và fructose.
Đường ăn được tinh chế, nghĩa là nó đã được xử lý để chiết xuất từ nguồn tự nhiên (mía, củ cải đường…). Thực phẩm chưa qua chế biến cũng có thể chứa nhiều đường đơn, ví dụ như mật ong (cũng được làm chủ yếu từ glucose và fructose) gần như là đường nguyên chất.
Gần như mọi bộ phận của cơ thể con người đều được tạo thành từ các tế bào sống. Và chính những tế bào này giúp chúng ta nhìn, thở, cảm nhận, suy nghĩ và hơn thế nữa. Mặc dù công việc của chúng trong cơ thể có thể khác nhau, nhưng có một điểm chung của tất cả các tế bào này là chúng cần năng lượng để tồn tại và thực hiện nhiệm vụ của mình. Các tế bào bằng cách nào đó cần biến chất dinh dưỡng trong chế độ ăn uống thành một dạng năng lượng mà chúng có thể sử dụng, được gọi là ATP. Quá trình này bắt đầu với glucose.
Glucose là nhiên liệu cơ bản cung cấp năng lượng cho từng tế bào. Nếu con người ăn hoặc uống những thứ chứa nhiều glucose, chẳng hạn như đồ uống có ga, thì glucose sẽ được hấp thụ thẳng vào máu để sẵn sàng cho các tế bào sử dụng.
Nếu một loại thực phẩm giàu tinh bột, chẳng hạn như mì ống, các enzym trong nước bọt và dịch tiêu hóa sẽ phân hủy và chuyển hóa thành glucose. Và nếu vì lý do nào đó không có carbohydrate trong chế độ ăn uống hàng ngày, các tế bào có thể biến chất béo và protein thành glucose như một phương án cuối cùng, vì chúng cần glucose để tồn tại.
Ở đây, đường và ung thư bắt đầu xung đột, vì ung thư là bệnh của tế bào.
Đường và ung thư
Theo PGS.TS.BS Lê Xuân Hải, Trưởng khoa Miễn dịch, Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương, chúng ta không nên nhìn đường chỉ là chất ngọt thông thường, mà hãy nhìn đường là tín hiệu sinh học.
"Một thìa đường đi vào cơ thể không chỉ làm tăng glucose, nó còn kích hoạt insulin tăng vọt; IGF-1 bật lên; tín hiệu tăng sinh tế bào được mở khóa. Và nếu lặp lại mỗi ngày, cơ thể bạn sẽ chuyển từ trạng thái sống sang trạng thái tăng sinh", bác sĩ Lê Xuân Hải nói.
Bên cạnh đó, PGS.TS.BS Lê Xuân Hải còn nhấn mạnh về vai trò của đường tinh luyện được ví như "nhiên liệu sạch hay xăng tinh khiết đổ thẳng vào động cơ" cho khối u.
Như đã nói, đường tinh luyện (hay đường tinh khiết, đường tinh chế) là loại đường sucrose đã qua quá trình chế biến công nghiệp cao, loại bỏ gần như hoàn toàn tạp chất và mật đường, đạt độ tinh khiết cao (>99,9%). Thế nhưng, vô hình trung, các khoáng chất, vitamin, chất chống oxy hóa cũng bị loại bỏ toàn bộ.
Hệ quả khi ăn thường xuyên đường linh luyện sẽ làm tăng đường huyết nhanh, insulin máu cũng tăng theo. Khi insulin tăng mãn tính là nguyên nhân và hệ quả của kháng insulin, tạo ra vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm như viêm âm ỉ bắt đầu, stress oxy hóa tăng, DNA dễ tổn thương hơn...Đó đều là "nền đất" của ung thư.
PGS.TS.BS Lê Xuân Hải giải thích, ung thư không "ăn đường" nhưng nó sống nhờ môi trường đường tạo ra. Cơ thể bạn không đọc nhãn mác là đường trắng, đường nâu, hay mật ong,...mà cơ thể chỉ "đọc" glucose và insulin.
"Cùng một lượng đường, với những người có sức khỏe tốt thì không sao, nhưng với những người bị kháng insulin thì thành độc. Bởi khối u có 'nguồn cung ổn định', viêm xâm lấn.
Tế bào ung thư có một đặc điểm là ưa glucose và chạy theo hiệu ứng Warburg. Không phải đường gây ung thư trực tiếp mà đường tạo ra một hệ sinh thái mà ung thư thích sống trong đó", bác sĩ Hải nói.
Cũng chung quan điểm này, bác sĩ Hoàng Phan Quỳnh Trang – Khoa Hóa trị liệu và bệnh máu (A6B), Viện Ung thư Bệnh viện TWQĐ 108 cho biết, các tế bào ung thư thường phát triển nhanh chóng, nhân lên với tốc độ nhanh nên tiêu tốn nhiều năng lượng. Điều này có nghĩa là chúng cần rất nhiều glucose.
Các tế bào ung thư cũng cần nhiều chất dinh dưỡng khác, chẳng hạn như axit amin và chất béo, chúng không chỉ “thèm” ăn đường.
"Ăn nhiều đường lâu ngày có thể khiến bạn tăng cân và bằng chứng khoa học chắc chắn cho thấy thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ mắc 13 loại ung thư khác nhau. Trên thực tế, béo phì là nguyên nhân gây ung thư lớn nhất có thể phòng ngừa được sau hút thuốc, điều mà chúng tôi đã viết nhiều lần trước đây", bác sĩ Trang nói.
Nhiều người đặt câu hỏi, nếu đường thúc đẩy ung thư ra đời, nếu các tế bào ung thư cần nhiều glucose, thì việc cắt đường khỏi chế độ ăn uống của chúng ta phải giúp ngăn chặn ung thư phát triển và thậm chí có thể ngăn chặn nó phát triển ngay từ đầu.
Thật không may, nó không đơn giản như vậy. Tất cả các tế bào khỏe mạnh của chúng ta đều cần glucose và không có cách nào bảo cơ thể chúng ta cung cấp lượng glucose cần thiết cho các tế bào khỏe mạnh nhưng không cung cấp cho các tế bào ung thư. Không có bằng chứng nào cho thấy việc tuân theo chế độ ăn kiêng “không đường” làm giảm nguy cơ mắc bệnh ung thư hoặc tăng cơ hội sống sót nếu bạn được chẩn đoán.
Và việc tuân theo chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt với lượng carbohydrate rất thấp có thể gây hại cho sức khỏe về lâu dài do loại bỏ các loại thực phẩm là nguồn cung cấp chất xơ và vitamin tốt.
Vì vậy, thông điệp rút ra là mặc dù loại bỏ đường sẽ không ngăn chặn được ung thư, nhưng tất cả chúng ta đều có thể giảm nguy cơ mắc ung thư bằng cách đưa ra những lựa chọn lành mạnh và giảm lượng đường ‘tự do’ trong chế độ ăn uống.
"Một trong những cách dễ nhất để giảm lượng đường “đơn giản” của bạn là cắt giảm đồ uống có đường (chẳng hạn như đồ uống có ga và nước tăng lực) có thể chứa nhiều hơn lượng đường tự do tối đa hàng ngày được khuyến nghị chỉ trong một khẩu phần. Các loại thực phẩm có đường rõ ràng khác như kẹo, sô cô la, bánh ngọt và bánh quy cũng tốt nhất nên được giữ làm đồ ăn vặt. Đọc nhãn thông tin dinh dưỡng và kiểm tra danh sách thành phần có thể giúp bạn chọn các loại thực phẩm ít đường hơn", bác sĩ Trang chia sẻ.
IGF-1 (Yếu tố tăng trưởng giống insulin 1) tăng cao có thể đáng lo ngại nếu nó duy trì ở mức cao kéo dài, báo hiệu các vấn đề sức khỏe như u tuyến yên, bệnh to đầu chi (gigantism/acromegaly), hoặc làm tăng nguy cơ ung thư (tuyến tiền liệt, vú, đại trực tràng)
Kháng insulin là tình trạng tế bào cơ, mỡ và gan không phản ứng tốt với hormone insulin, khiến glucose khó đi vào tế bào và tích tụ trong máu, dẫn đến tăng đường huyết. Đây là cơ chế chính gây ra tiền tiểu đường, tiểu đường tuýp 2, béo phì, gan nhiễm mỡ, hội chứng chuyển hóa và một số bệnh ung thư.
Hiệu ứng Warburg là hiện tượng tế bào ung thư ưu tiên sử dụng đường phân (glycolysis) để tạo năng lượng và sản sinh lactate, ngay cả khi có đủ oxy (đường phân hiếu khí). Cơ chế này giúp tế bào ung thư tăng cường hấp thụ glucose, tạo nhanh ATP và các nguyên liệu sinh khối để phát triển nhanh, đồng thời thích nghi với môi trường thiếu oxy.
Nguyễn Phượng
