Loại gia vị đó chính là mắc khén!
PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Vân cùng nhóm nghiên cứu thuộc Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa) nhằm định hướng khai thác, sử dụng một cách hiệu quả nguồn tài nguyên thực vật này”.
Mắc khén có tên khoa học là Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC., thuộc họ Cam (Rutaceae). Ngoài tên gọi mắc khén, cây còn được biết đến với các tên khác như vàng me, sẻn hôi hay hoàng mộc hôi.
Theo y học cổ truyền, hầu hết các bộ phận của cây đều có thể sử dụng làm thuốc. Quả mắc khén có vị cay đắng, mùi thơm đặc trưng, tính ấm, giúp kích thích tiêu hóa, giảm đầy hơi và tiêu chảy. Vỏ thân được dùng hỗ trợ điều trị sốt rét, thấp khớp và các rối loạn tiêu hóa. Trong khi đó, vỏ rễ có tác dụng kích thích tiêu hóa, tẩy giun, hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt và thanh lọc cơ thể.
Đối với đồng bào các dân tộc Tây Bắc, mắc khén không chỉ là cây thuốc mà còn là loại gia vị đặc sản. Quả mắc khén thường được dùng thay thế hạt tiêu trong nhiều món ăn, còn lá non được sử dụng như một loại rau gia vị tạo hương vị đặc trưng cho ẩm thực địa phương.
Trên thế giới, các nghiên cứu trước đây cho thấy mắc khén chứa nhiều hợp chất tự nhiên quan trọng, trong đó nổi bật là nhóm alkaloid quinoline. Ngoài ra còn có các hợp chất thuộc nhóm amide, lignan, coumarin, triterpenoid và flavonoid.
Các hoạt chất này được ghi nhận có nhiều tác dụng sinh học đáng chú ý như kháng khuẩn, kháng nấm, giảm đau, chống tiêu chảy, tẩy giun, chống tia cực tím (UV) và đặc biệt là khả năng ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện nghiên cứu.
Tuy nhiên, tại Việt Nam, các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của mắc khén còn khá hạn chế. Phần lớn mới dừng lại ở việc khảo sát sơ bộ thành phần tinh dầu của quả mắc khén, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu nhằm định hướng khai thác các hoạt chất phục vụ phát triển thuốc hoặc sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Tìm thấy hợp chất mới từ cây mắc khén Việt Nam
Trong quá trình nghiên cứu, nhóm khoa học đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất có trong lá, quả và vỏ thân cây mắc khén bằng nhiều phương pháp phân tích hiện đại.
Kết quả cho thấy nhóm nghiên cứu đã phân lập được tổng cộng 28 hợp chất từ các bộ phận khác nhau của cây. Trong đó có 15 hợp chất từ vỏ thân, 8 hợp chất từ lá và 5 hợp chất từ quả.
Đáng chú ý, các nhà khoa học đã phát hiện một hợp chất mới hoàn toàn và đặt tên là Zanthorhetsavietnamese. Đây là kết quả có ý nghĩa khoa học quan trọng, góp phần bổ sung dữ liệu về nguồn tài nguyên thực vật của Việt Nam.
Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng khảo sát thành phần hóa học của tinh dầu thu từ nhiều bộ phận khác nhau của cây như quả, lá, cành và vỏ thân. Các mẫu tinh dầu này tiếp tục được đánh giá khả năng kháng khuẩn, kháng nấm và tác động lên tế bào ung thư trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Qua nghiên cứu, các nhà khoa học xác định được một số thành phần tiềm năng có hàm lượng tương đối cao trong cây mắc khén, nổi bật là nitidine, hesperidin cùng nhiều thành phần tinh dầu.
Các hoạt chất này cho thấy khả năng kháng khuẩn, kháng nấm và gây độc đối với tế bào ung thư trong các thử nghiệm bước đầu. Đây được xem là cơ sở khoa học quan trọng để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn, hướng tới việc khai thác hiệu quả nguồn dược liệu bản địa nhằm phát triển các sản phẩm có giá trị cho chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Theo nhóm nghiên cứu, để hiện thực hóa tiềm năng này, cần tiếp tục đánh giá thêm nhiều tác dụng sinh học khác như chống viêm, giảm đau, chống oxy hóa, tăng cường miễn dịch cũng như nghiên cứu về độ an toàn, độc tính cấp và bán trường diễn của các hoạt chất.
Ngọc Minh
