Khi nhắc đến những siêu cường về xuất bản hay văn học, chúng ta thường nghĩ ngay đến các quốc gia lớn như Anh, Mỹ hay Pháp. Tuy nhiên, có một nghịch lý vô cùng thú vị đang tồn tại ngay giữa lòng Đại Tây Dương.
Tại một hòn đảo xa xôi, nơi dân số toàn bộ quốc gia chỉ tương đương với một góc nhỏ của thủ đô Hà Nội, niềm đam mê viết lách lại bùng cháy mạnh mẽ đến mức biến nơi đây thành vùng đất của những nhà văn. Đó chính là Iceland, quốc gia giữ kỷ lục thế giới về số lượng đầu sách xuất bản và tỷ lệ nhà văn tính theo đầu người cao nhất hành tinh.
Để dễ hình dung về mức độ "tí hon" của quốc gia này, hãy nhìn vào các số liệu thống kê mới nhất. Theo Statistics Iceland, tính đến cuối quý IV năm 2025, dân số Iceland là 394.530 người. Trong khi đó, quy mô dân số của thủ đô Hà Nội là khoảng 8,8 triệu người. Như vậy, số công dân của đảo quốc băng giá này thậm chí chưa bằng 1/22 dân số Hà Nội.
Thế nhưng, trong cộng đồng nhỏ bé ấy, theo công bố chính thức từ UNESCO và Tổ chức Kỷ lục Guinness thế giới, cứ 10 người dân thì lại có một người xuất bản ít nhất một cuốn sách trong đời. Người Iceland có một câu thành ngữ cửa miệng rất nổi tiếng là "Ad ganga med bok I maganum", dịch nôm na là "Ai cũng mang trong bụng một cuốn sách". Viết lách ở đây không phải là đặc quyền của giới học giả, mà là một nhu cầu tự thân của mọi công dân, từ người nông dân, thợ điện cho đến các chính trị gia.
Đi đôi với kỷ lục về số lượng người viết chính là một nền văn hóa đọc vô cùng đáng nể. Trung bình một người dân Iceland đọc khoảng 2,3 - 2,6 cuốn sách mỗi tháng (bao gồm cả sách in và sách điện tử), đưa đảo quốc này trở thành một trong những cộng đồng chăm đọc sách nhất thế giới. Thói quen này đã định hình nên một truyền thống độc nhất vô nhị diễn ra vào mỗi mùa Giáng sinh mang tên "Jólabókaflóð", hay còn gọi là "Trận lụt sách Giáng sinh".
Theo đó, kể từ sau Thế chiến thứ hai, vào đêm Giáng sinh, người dân Iceland sẽ có phong tục tặng sách cho nhau thay vì những món quà xa xỉ khác. Sau khi nhận quà, tất cả mọi người trong gia đình sẽ cùng cuộn mình trong chăn ấm, thưởng thức chocolate nóng và thức xuyên đêm để đọc những trang sách mới. Đối với họ, một mùa Giáng sinh sẽ không thể trọn vẹn nếu thiếu đi mùi hương của những trang giấy mới.
Đương nhiên, sự bùng nổ về mặt tư duy và ngôn ngữ này không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, mà là trái ngọt từ một hệ thống giáo dục toàn diện được chính phủ Iceland đầu tư bài bản. Tại quốc gia này, giáo dục được coi là nền tảng tối cao và hoàn toàn miễn phí cho tất cả mọi người từ bậc tiểu học cho đến đại học. Tỷ lệ biết chữ của người dân đạt mức gần như tuyệt đối là 100%.
Đáng chú ý, chương trình học đường tại các trường phổ thông Ireland không hề ép buộc học sinh vào những khuôn mẫu thi cử áp lực hay các bài tập toán học quá tải. Thay vào đó, giáo dục Iceland tập trung kích thích tối đa tư duy phản biện, sự sáng tạo cá nhân và đặc biệt là kỹ năng biểu đạt ngôn ngữ. Trẻ em được khuyến khích làm thơ, viết truyện ngắn và tham gia các câu lạc bộ tranh biện ngay từ những cấp học nhỏ nhất.
Nguồn cảm hứng văn học bất tận của người Iceland còn bắt nguồn từ chính điều kiện tự nhiên và lịch sử của họ. Sống trên một hòn đảo bị bao bọc bởi băng giá, núi lửa và những đêm đông kéo dài, việc ngồi quây quần bên ánh lửa để kể cho nhau nghe những câu chuyện cổ tích hay viết lại các cuốn gia phả đã trở thành phương thức sinh tồn tinh thần của cha ông họ từ ngàn năm trước.
Sự kết hợp hoàn hảo giữa nền tảng lịch sử độc đáo cùng một hệ thống giáo dục khai phóng đã biến Iceland thành một hiện tượng xã hội kỳ thú, chứng minh cho thế giới thấy rằng quy mô của một nền văn hóa không được đo bằng số lượng dân cư, mà được quyết định bởi tầm vóc tri thức của mỗi một con người trong xã hội đó.
Thiên An
