Vào ngày 27 tháng 12 năm 2025, một người Trung Quốc đang làm việc tại Cộng hòa Suriname đã đăng tải hình ảnh về một con thằn lằn nhỏ kỳ lạ mà anh tình cờ bắt gặp trên một thân cây đổ. Ngay từ cái nhìn đầu tiên, sinh vật này đã gây ấn tượng mạnh bởi kích thước nhỏ bé nhưng màu sắc cực kỳ nổi bật, với tông xanh lá cây huỳnh quang kết hợp các mảng đen tương phản rõ rệt. Chính sự phối màu bão hòa cao này khiến người phát hiện ban đầu tưởng rằng đó là một món đồ chơi bị trẻ em bỏ quên giữa rừng.
Khi tiến lại gần, anh mới nhận ra con thằn lằn vẫn còn sống. Sinh vật nhỏ bé này tỏ ra khá chậm chạp, không bỏ chạy khi có người đến gần mà chỉ di chuyển nhẹ, tạo điều kiện để người phát hiện giữ lại quan sát trong thời gian ngắn.
Qua những hình ảnh được chia sẻ, có thể thấy rõ các sọc đen xuất hiện trên đầu, thân, chân và đuôi của nó. Những sọc này không liền mạch mà có cảm giác sần sùi, như mực in bị lem, thực chất là do cấu trúc vảy nhỏ hình đa giác tạo nên. Phần đầu ngắn và hơi dẹt, mõm tròn, trong khi chiếc đuôi dày, không quá dài nhưng được bao phủ bởi những vòng vảy thô ráp có gai, khiến tổng thể trông vừa kỳ lạ vừa oai vệ.
Ngay sau khi hình ảnh lan truyền, nhiều ý kiến trên mạng xã hội đã tranh luận về danh tính của loài thằn lằn này. Một số người cho rằng đó là thằn lằn cá sấu cây xanh, loài đang bị đe dọa theo danh sách IUCN và được xếp vào Phụ lục II của CITES, đồng thời cũng là động vật được bảo vệ cấp II tại Trung Quốc. Số khác lại nhận định đây là thằn lằn vua, tên gọi chung cho một số loài trong chi Lycodon thuộc họ Agamidae. Tuy nhiên, cả hai giả thuyết này đều không chính xác.
Các chuyên gia và những người am hiểu bò sát chỉ ra rằng thằn lằn cá sấu cây xanh có cách phân bố màu khác, với các mảng đen nằm ở rìa vảy hoặc dạng phun sơn, đồng thời có vảy vàng trên đầu và vùng mắt. Trong khi đó, các loài thường được gọi là thằn lằn vua có kích thước lớn hơn đáng kể và màu sắc pha trộn phức tạp hơn, thường kết hợp xanh lá, đen, vàng và xanh lam. Sự khác biệt này đủ rõ ràng để loại trừ hai khả năng trên.
Danh tính phù hợp nhất của sinh vật trong những hình ảnh được xác định là kỳ nhông đuôi gai xanh, tên khoa học Uracentron azureum. Đây là loài thằn lằn sống trên cây, phân bố chủ yếu trong các khu rừng mưa nhiệt đới ở phía bắc Nam Mỹ. Cá thể xuất hiện trong những hình ảnh chia sẻ được cho là thuộc phân loài điển hình U. a. azureum, cả về kích thước lẫn màu sắc.
Kỳ nhông đuôi gai xanh chỉ sinh sống trong những khu rừng ẩm thấp, biệt lập, nơi chúng gần như dành toàn bộ cuộc đời trên tán cây rừng nguyên sinh ở độ cao ít nhất mười mét so với mặt đất. Chúng rất hiếm khi xuống đất, trừ những trường hợp bất khả kháng như môi trường sống bị xáo trộn, gặp kẻ săn mồi hoặc thời tiết khắc nghiệt. Chính vì tập tính này mà việc một cá thể bị phát hiện ở vị trí thấp là điều không thường gặp.
Chiếc đuôi đặc trưng phủ đầy gai của loài này đóng vai trò quan trọng trong việc sinh tồn. Sống trên cây cao, chúng cần khả năng bám chắc vào vỏ cây để tránh trượt ngã. Các vảy đuôi thô ráp cùng cấu trúc ngắn và dày giúp chúng neo mình hiệu quả trên thân cây. Dù màu sắc rất nổi bật khi quan sát gần, trong điều kiện ánh sáng và bóng râm đan xen trên tán rừng, chúng lại có khả năng ngụy trang khá tốt.
Về kích thước, kỳ nhông đuôi gai xanh khá nhỏ, chiều dài cơ thể thường chỉ khoảng 9 cm. Ngoài phân loài điển hình, loài này còn có hai phân loài khác với hoa văn và màu sắc hơi khác nhau. U. a. guentheri có phần thân sau và đuôi màu nâu xám, trong khi U. a. werneri lại có sắc xanh lá chiếm ưu thế trên toàn cơ thể.
Chế độ ăn của loài này cũng rất đặc biệt. Phân tích dạ dày và phân cho thấy hơn 90 phần trăm khẩu phần của chúng là kiến, ngoài ra chỉ bổ sung thêm mối và một số loài chân đốt nhỏ. Chúng săn mồi theo cách phục kích, nằm chờ tại những vị trí con mồi thường xuất hiện rồi nhanh chóng dùng lưỡi bắt lấy. Cách săn mồi này giúp tiết kiệm năng lượng và hạn chế cử động, từ đó tăng hiệu quả ngụy trang.
Thông tin về sinh sản của kỳ nhông đuôi gai xanh trong tự nhiên hiện vẫn còn rất hạn chế. Một số quan sát ghi nhận con cái đẻ từ 2 đến 4 trứng hình bầu dục trong các cụm rêu trên cành cây. Sau khoảng 60 đến 70 ngày ấp, con non nở ra và nhanh chóng di chuyển lên những tầng cao hơn của cây, gần như không tiếp xúc với mặt đất.
Do phụ thuộc chặt chẽ vào hệ sinh thái rừng, loài này đặc biệt nhạy cảm với tình trạng phân mảnh môi trường sống. Chỉ cần những con đường hoặc khu đất nông nghiệp cắt ngang cũng có thể khiến các quần thể bị cô lập. Cộng với vẻ ngoài bắt mắt, kỳ nhông đuôi gai xanh đã được IUCN xếp vào nhóm sắp bị đe dọa.
Sự chú ý của cộng đồng mạng không chỉ dừng lại ở giá trị sinh học. Trong phần bình luận, nhiều người tỏ ra hào hứng và sẵn sàng trả giá để mua cá thể thằn lằn này. Các mức giá được đưa ra phổ biến quanh 10.000 nhân dân tệ (khoảng 38 triệu đồng), cho thấy sức hút không nhỏ của loài bò sát hiếm gặp này.
Tuy nhiên, giá trị thực tế của kỳ nhông đuôi gai xanh trên thị trường vẫn là dấu hỏi lớn. Hiện chưa có thông tin bán lẻ chính thức trên các kênh công khai, và loài này cũng hiếm khi xuất hiện trong danh sách giao dịch của các nền tảng chuyên về bò sát cảnh. Mức giá hàng chục triệu đồng chủ yếu được truyền miệng trong giới đam mê, chưa có cơ sở xác thực rõ ràng.
Câu chuyện về cá thể kỳ nhông đuôi gai xanh được phát hiện tại Suriname vì thế không chỉ gây tò mò bởi vẻ ngoài như đồ chơi, mà còn đặt ra nhiều câu hỏi về ranh giới giữa đam mê sưu tầm và trách nhiệm bảo tồn thiên nhiên.
Đức Khương
