Mới đây, dự thảo của Bộ GD&ĐT về định hướng tổ chức và tuyển sinh vào trường THPT chuyên theo ba khối gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ đã tạo ra nhiều tranh luận trên các diễn đàn phụ huynh. Thay vì thi tuyển vào từng lớp chuyên Toán, Văn, Lý, Hóa, Sinh, Tin hay Ngoại ngữ như hiện nay, học sinh sẽ đăng ký theo khối, làm các bài thi đánh giá năng lực tương ứng và lựa chọn môn học chuyên sâu sau khi vào lớp 10.
Theo phương án dự kiến, tất cả học sinh sẽ học 8 môn bắt buộc, gồm Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ, Lịch sử, Giáo dục thể chất, Giáo dục quốc phòng và an ninh, Hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp, Nội dung giáo dục địa phương. Bên cạnh đó, các em lựa chọn môn học theo định hướng của từng khối. Sau giai đoạn đầu lớp 10 để trải nghiệm, tìm hiểu lĩnh vực và ngành nghề, học sinh sẽ chọn thêm hai môn phù hợp với định hướng nghề nghiệp và tổ hợp xét tuyển đại học. Những môn này được gọi là môn chuyên sâu và có thể được xem xét thay đổi vào cuối năm lớp 10 hoặc lớp 11.
Với phương án tuyển sinh mới, học sinh thi vào khối chuyên Khoa học tự nhiên sẽ làm bài Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học tự nhiên. Khối chuyên Khoa học xã hội có bài Văn nâng cao, Toán và bài đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học xã hội. Riêng khối Ngoại ngữ cơ bản giữ cách thức tương tự hiện nay. Thay đổi này đồng nghĩa với việc những học sinh vốn tập trung ôn một môn chuyên như Lý, Hóa, Sinh hay Tin sẽ phải chuẩn bị theo một hướng rộng hơn.
Hiện cả nước có 78 trường THPT chuyên, trong đó 71 trường thuộc các Sở GD&ĐT và 7 trường thuộc các cơ sở giáo dục đại học. Riêng Hà Nội có 8 trường chuyên, gồm 4 trường thuộc Sở GD&ĐT và 4 trường thuộc các trường đại học. Bởi vậy, bất kỳ điều chỉnh nào trong phương thức tuyển sinh cũng tác động đến kế hoạch học tập của một lượng lớn học sinh, đồng thời kéo theo sự thay đổi trong cách tổ chức ôn luyện của các gia đình và nhà trường.
Lo ngại lớn nhất là những học sinh đã ôn thi từ nhiều năm trước
Ngay sau khi dự thảo được công bố, nhiều phụ huynh bày tỏ sự băn khoăn về khả năng thay đổi phương án tuyển sinh trong thời gian ngắn. Với những gia đình có con đang học lớp 9, việc chuẩn bị cho kỳ thi vào trường chuyên thường không bắt đầu từ vài tháng trước ngày thi. Nhiều em đã xác định môn chuyên từ sớm, dành thời gian học nâng cao, tham gia các lớp bồi dưỡng và xây dựng kế hoạch học tập dựa trên cấu trúc đề thi hiện hành.
Một phụ huynh chia sẻ con mình đã dành hai năm ôn thi chuyên Hóa, trong khi năng lực Toán chỉ ở mức trung bình. Gia đình kỳ vọng môn chuyên sẽ giúp con có thêm lợi thế để đạt mục tiêu vào trường chuyên. Nếu phương án mới được áp dụng ngay, em sẽ phải chuyển sang một cách thi khác, trong khi thời gian chuẩn bị không còn nhiều. Điều khiến phụ huynh tiếc nuối không chỉ là công sức đã bỏ ra, mà còn là cảm giác kế hoạch học tập của con có thể bị đảo lộn ngay trước kỳ chuyển cấp.
Một số ý kiến khác cho rằng việc yêu cầu học sinh theo khối Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội có thể gây bất lợi cho những em có năng khiếu nổi trội ở một môn cụ thể. Chẳng hạn, một học sinh có khả năng đặc biệt về Tin học chưa chắc đồng thời có thế mạnh ở Vật lý, Hóa học hay Sinh học. Nếu cách tuyển sinh mới đòi hỏi năng lực rộng hơn ở nhiều lĩnh vực, liệu những tài năng chuyên biệt có còn cơ hội được phát hiện và bồi dưỡng đúng hướng?
Đây cũng là điều khiến nhiều phụ huynh nhấn mạnh yêu cầu về tính ổn định trong chính sách giáo dục. Theo họ, thay đổi phương thức tuyển sinh không đơn thuần là điều chỉnh một vài môn thi, mà có thể làm thay đổi cả quá trình học tập, lựa chọn lớp học thêm và định hướng của học sinh. Nếu có chủ trương mới, ngành giáo dục cần công bố sớm, có lộ trình chuyển tiếp đủ dài để các thế hệ học sinh biết mình sẽ phải chuẩn bị những gì, thay vì rơi vào thế bị động khi đã đi gần hết cấp học.
Đổi mới cần thiết, nhưng không thể thay đổi đường đột
Trao đổi về dự thảo, nhà văn Bùi Ngọc Phúc (Hà Nội), tác giả của cuốn sách "Cùng con bước qua các kỳ thi", cho rằng việc chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ là một định hướng có cơ sở, bởi có thể giúp học sinh xây dựng nền tảng kiến thức toàn diện hơn. Thay vì chỉ tập trung ôn luyện một môn để vượt qua kỳ thi tuyển sinh, các em cần có sự chuẩn bị rộng hơn trước khi bước vào môi trường chuyên.
Theo ông, sau khi trúng tuyển, học sinh sẽ tiếp tục học theo lộ trình của dự thảo, trải nghiệm các lĩnh vực rồi lựa chọn môn chuyên sâu phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp. Cách tổ chức này có thể tạo thêm thời gian để các em nhận diện thế mạnh của bản thân, thay vì phải đưa ra lựa chọn quá sớm khi chưa có nhiều trải nghiệm.
Tuy nhiên, điều ông băn khoăn là thời điểm triển khai. Thực tế, nhiều học sinh đã bắt đầu định hướng và ôn luyện thi chuyên từ sớm. Nếu đề xuất được thông qua và áp dụng ngay trong năm học 2027-2028, lứa học sinh sinh năm 2012 (2K12) có thể chịu nhiều bất lợi vì kế hoạch chuẩn bị trước đó không còn phù hợp.
Nhà văn Bùi Ngọc Phúc cho rằng thay đổi để nâng cao chất lượng đầu vào của trường chuyên là hướng đi đáng cân nhắc, nhưng cần có lộ trình rõ ràng. Những điều chỉnh lớn nên được thông báo từ sớm, tốt nhất là từ đầu cấp học, để học sinh và phụ huynh chủ động chuẩn bị. Trong trường hợp cần thiết, có thể cân nhắc không áp dụng đồng loạt mà triển khai trước tại những trường chuyên có đủ điều kiện, sau đó đánh giá và mở rộng.
Cùng quan điểm về yêu cầu thận trọng, thầy Trần Trung Hiếu, hiện công tác tại Trường THPT chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An) nhấn mạnh rằng trường THPT chuyên không đơn thuần là mô hình trường học có chất lượng đầu vào cao. Đây còn là môi trường phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng và phát triển năng lực của những học sinh có năng khiếu, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nuôi dưỡng nhân tài cho đất nước. Vì vậy, mọi thay đổi về quy chế tổ chức và hoạt động của trường chuyên cần được cân nhắc trên nhiều phương diện, không thể chỉ nhìn từ góc độ quản lý hành chính.
Theo thầy Hiếu, thực tiễn triển khai Chương trình GDPT 2018 là một bài học cần được nhìn nhận nghiêm túc. Một chủ trương dù có mục tiêu tốt đẹp nhưng nếu thiếu khảo sát thực tiễn, chưa chuẩn bị đầy đủ, không có thời gian chuyển tiếp và chưa tạo được sự đồng thuận thì khi triển khai rất dễ phát sinh bất cập, gây xáo trộn và tạo thêm áp lực cho học sinh, phụ huynh, giáo viên cũng như các Sở GD&ĐT.
Thầy cho rằng đổi mới là cần thiết, nhưng không đồng nghĩa với việc thay đổi bằng mọi giá hoặc triển khai một cách đường đột. Một văn bản quản lý giáo dục tốt không phải là văn bản được ban hành nhanh nhất, mà phải là văn bản được chuẩn bị kỹ lưỡng, có cơ sở khoa học vững chắc, nhận được sự đồng thuận và có khả năng đi vào thực tiễn.
Đặc biệt, việc lấy ý kiến cần thực chất, để những phản biện chân thành và có trách nhiệm của giáo viên, nhà trường, phụ huynh được lắng nghe, thay vì chỉ trở thành một thủ tục hành chính nhằm hợp thức hóa quyết định đã có sẵn.
Mục tiêu xây dựng một môi trường học tập toàn diện, phát hiện và phát triển năng lực học sinh là điều đáng quan tâm. Nhưng để một mô hình mới thực sự phát huy hiệu quả, chính sách cần tính đến những học sinh đang ở trong quá trình chuyển tiếp, những kế hoạch đã được chuẩn bị và cả điều kiện thực tế của từng trường.
Giáo dục cần đổi mới để tiến lên, nhưng học sinh cũng cần một môi trường đủ ổn định để yên tâm học tập. Một thay đổi đúng hướng chỉ có thể trở thành chính sách tốt khi được chuẩn bị đủ kỹ và có lộ trình đủ dài để những người chịu tác động không bị bỏ lại phía sau.
Hiểu Đan
