Theo Enepalese, Nepal là một trong số rất ít quốc gia trên thế giới sử dụng hệ lịch riêng cho đời sống văn hóa, hành chính. Thay vì đón năm mới vào ngày 1/1 theo Dương lịch (lịch Gregory) giống những đất nước khác trên thế giới, Tết của người Nepal lại được tổ chức theo lịch Bikram Sambat (BS). Do lịch này đi trước lịch Gregory khoảng 56-57 năm, nhiều người vẫn thường nói rằng "Nepal đi trước thế giới nửa thế kỷ".
Năm mới của Nepal, gọi là Naya Barsha, thường rơi vào ngày 13 hoặc 14 tháng 4 Dương lịch, gắn với thời điểm Mặt Trời đi vào chòm sao Bạch Dương. Điều này mang ý nghĩa thiên văn và nông nghiệp, đánh dấu khởi đầu mùa xuân và chu kỳ canh tác mới.
Các tư liệu cổ cho thấy Nepal từng tồn tại nhiều kỷ nguyên lịch khác nhau như Kaligat Sambat, Shanka Sambat, Mandev Sambat hay Nepal Sambat. Tuy nhiên, chỉ Bikram Sambat được công nhận và sử dụng thống nhất trên cả nhiều phương diện như văn hóa, hành chính...
Về mặt cấu trúc, Bikram Sambat là lịch Mặt Trời - Sao, có 12 tháng, một số năm có thêm tháng nhuận và số năm thường đi trước lịch Gregory khoảng 57 năm, riêng giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 4 sẽ đi trước 56 năm.
Nguồn gốc của lịch Bikram Sambat đến nay vẫn chưa có kết luận thống nhất. Người Nepal vẫn thường cho rằng lịch này được gắn với nhân vật huyền thoại Vikramaditya của Ujjain, người được cho là đã thiết lập kỷ nguyên lịch sau khi đánh bại người Saka.
Tuy nhiên, nhiều học giả nghiên cứu cho rằng giả thuyết này thiếu cơ sở, thậm chí có ý kiến nhận định lịch Bikram Sambat có thể do một vị vua Nepal ban hành trong bối cảnh lịch sử cụ thể.
Một điểm đặc biệt của lịch Nepal là số ngày trong mỗi tháng không cố định kiểu 30 hoặc 31 ngày như nhiều người quen thuộc, mà có thể dao động theo từng năm. Các thông tin về ngày tháng, lễ hội, thời điểm cát tường… được công bố, chuẩn hóa thông qua cơ quan chuyên trách của Nepal.
Trên cổng thông tin của Nepal Panchanga Nirnayak Vikas Samiti (cơ quan thuộc Bộ Văn hóa, Du lịch và Hàng không Dân dụng Nepal), các ấn phẩm liên quan lịch năm 2082 BS được đăng tải, cho thấy cách quốc gia này vận hành hệ lịch truyền thống trong quản lý nhà nước.
Tại một số khu vực, đặc biệt ở thung lũng Kathmandu và các đô thị cổ như Bhaktapur, không khí năm mới còn gắn với những lễ hội truyền thống. Bisket Jatra là một trong những lễ hội nổi bật, được ghi nhận diễn ra từ Baisakh 1, tức đúng ngày năm mới của Nepal.
Dù Bikram Sambat là lịch chính thức trong nhiều hoạt động hành chính và đời sống, Nepal không tách rời khỏi nhịp vận hành toàn cầu. Trong ngoại giao, du lịch và giao dịch quốc tế, Công lịch vẫn được sử dụng phổ biến. Vì vậy, ở Nepal, chuyện một cuộc hẹn ghi theo Công lịch, còn giấy tờ trong nước ghi theo Bikram Sambat, là điều rất bình thường.
Được biết, việc Nepal sử dụng lịch nhanh hơn thế giới 57 năm khiến du khách gặp rắc rối. Nhiều người lần đầu đến đây thường ngạc nhiên khi thấy trên bao bì thực phẩm ghi năm sản xuất 2081, hạn sử dụng 2082, những con số thuộc về lịch Bikram Sambat.
Khi điền giấy tờ hoặc mua vé xe tại các khu vực địa phương, ngày tháng trên biểu mẫu có thể hoàn toàn theo lịch Nepal. Tại các điểm du lịch lớn như Thamel ở Kathmandu hay thành phố Pokhara, nhân viên thường chủ động ghi song song Dương lịch để thuận tiện cho khách quốc tế.
Các lễ hội lớn như Holi hay Dashain thường không cố định theo Dương lịch. Du khách muốn đến Nepal đúng dịp lễ cần kiểm tra lịch Bikram Sambat của từng năm, thay vì dựa vào mốc thời gian của năm trước.
Trong suốt lịch sử, Nepal là một trong số ít quốc gia Nam Á chưa từng bị đô hộ hoàn toàn. Việc tiếp tục sử dụng hệ thống lịch riêng được xem như một biểu tượng của bản sắc văn hóa và chủ quyền tinh thần. Dương lịch được dùng để kết nối với thế giới, phục vụ thương mại và du lịch, nhưng Bikram Sambat vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống xã hội, hành chính và lễ hội.
Nguyễn Phượng (Tổng hợp)
