Dự án tuyệt mật của Liên Xô
Việc một bộ bản vẽ kỹ thuật nguyên bản của xe tăng chủ lực Object 195 bị rò rỉ, đang khiến giới quân sự choáng váng vì hé lộ tham vọng mà Liên Xô từng kỳ vọng để duy trì ưu thế tăng thiết giáp bước sang thế kỷ 21. Những bản dựng 3D từ nguồn tài liệu gốc cho thấy mô hình T-95 - tên gọi không chính thức của chương trình, là thiết kế tăng chủ lực hoàn toàn mới đầu tiên từ sau T-64 năm 1964. T-64 từng đi trước phương Tây gần hai thập kỷ nhờ pháo nòng trơn 125 mm, đạn xuyên APFSDS mạnh vượt trội và giáp composite tiên tiến mà Leopard hay M60 phải mất 15-20 năm mới tiệm cận.
Trên nền tảng đó, Liên Xô những năm 1970-1980 liên tục nâng cấp T-64 và phát triển các biến thể phái sinh T-72 và T-80. Dù rẻ hơn và kém tinh vi hơn, các phiên bản xuất khẩu T-72 vẫn thể hiện ưu thế trước đối thủ phương Tây trong chiến sự Lebanon và chiến tranh Iran-Iraq, trước khi sự ra đời của Leopard 2 và M1A1 Abrams phần nào thu hẹp khoảng cách. Chính bối cảnh này khiến Object 195 được xem như bước nhảy vọt tiếp theo, nhằm tạo ưu thế hệt như T-64 đã làm từ thập niên 1960, với mục tiêu trang bị cuối thập niên 1990 hoặc đầu 2000.
Bước tiến vượt chuẩn thời đại
Nếu T-64 từng mở ra kỷ nguyên pháo nòng trơn 125 mm vượt xa pháo 105 mm của Mỹ và Đức, thì Object 195 còn táo bạo hơn khi được thiết kế mang pháo chính 152 mm có khả năng xuyên phá vượt trội mọi tiêu chuẩn thời đó. Các tài liệu rò rỉ còn cho thấy mức bảo vệ cũng thuộc hàng "không tưởng": giáp mặt trước ước tính tương đương 1.000 mm chống đạn xuyên động năng và tới 1.500 mm trước đầu nổ lõm, đưa xe tăng vào nhóm có sức sống cao nhất thế giới nếu được sản xuất.
Tư duy bố trí kíp xe cũng mở ra cuộc cách mạng tương tự như với T-64. T-95 dự kiến sử dụng khoang chiến đấu tách biệt, toàn bộ ba thành viên kíp chiến đấu ngồi trong "viên nang" giáp bảo vệ riêng, điều khiển pháo và tháp pháo từ xa. Cấu trúc này không chỉ tăng khả năng sống sót mà còn cho phép giảm chiều cao tổng thể, thấp hơn cả T-64 vốn đã lùn hơn đáng kể so với xe tăng phương Tây. Sự kết hợp giữa pháo cỡ lớn, giáp cực dày và thân xe thấp tạo ra một nền tảng được nhiều chuyên gia đánh giá là táo bạo nhất trong lịch sử hậu Thế chiến II.
T-95 đã đi đến giai đoạn chế thử, cho thấy chương trình không chỉ tồn tại trên giấy. Tuy nhiên, sự sụp đổ của Liên Xô đầu những năm 1990 khiến toàn bộ ngành công nghiệp quốc phòng rơi vào khủng hoảng. Sự suy giảm năng lực sản xuất, tài chính kiệt quệ và thất thoát công nghệ khiến dự án không thể tiếp tục bất chấp tiềm năng vượt trội.
T-14 Armata
Sau khi Object 195 bị hủy vào đầu những năm 2000, Nga đến năm 2015 mới trình làng T-14 Armata - mẫu xe tăng thế hệ mới được xây dựng dựa trên nhiều ý tưởng từ T-95 nhưng ở mức độ "giảm tham vọng" hơn do hạn chế công nghệ và ngân sách hậu Xô viết. Armata vẫn duy trì triết lý khoang kíp lái tách biệt, tháp pháo không người và giáp tổng hợp cải tiến, nhưng không đạt tới các thông số đột phá vốn được đặt cho Object 195, đặc biệt là việc không sử dụng pháo 152 mm mà tiếp tục dùng cỡ nòng 125 mm.
Ngay cả với thiết kế đã tinh giản, T-14 vẫn gặp hàng loạt trì hoãn kéo dài khiến tương lai của chương trình trở nên bất định vào giữa thập niên 2020 - thời điểm lẽ ra T-95 đã phải phục vụ trong biên chế hơn 20 năm. Khoảng trống này tạo cơ hội cho Trung Quốc vượt lên với dòng Type 100 đã chính thức trang bị, trong khi Mỹ và Hàn Quốc cũng thúc đẩy các chương trình M1E3 và K3 đầy tiềm năng. Trong bối cảnh đối thủ tăng tốc phát triển thế hệ tiếp theo, việc Nga vẫn loay hoay với một thiết kế hậu duệ của T-64 khiến giới chuyên gia lo ngại khả năng cạnh tranh lâu dài của lực lượng thiết giáp nước này.
Dù vậy, T-90M - biến thể hiện đại hóa sâu của khung thân T-64, vẫn được đánh giá tương đương những mẫu chủ lực phương Tây như M1A2 Abrams. Thậm chí các biến thể T-72 cũ hơn vẫn cho thấy khả năng tiêu diệt xe tăng Abrams mới sản xuất trong chiến trường Ukraine, chứng minh rằng di sản thiết kế Xô viết vẫn duy trì giá trị nhất định. Nhưng điều này không xóa được sự thật rằng Nga đã không thể tiến xa hơn triết lý thiết kế từ thập niên 1960 đúng vào thời điểm mà thế giới đang bước sang kỷ nguyên tăng chủ lực thế hệ mới.
Nếu được hoàn thiện, Object 195 có thể đã định hình lại cục diện chiến tranh cơ giới đầu thế kỷ 21, tương tự cách T-64 từng làm nửa thế kỷ trước. Với hỏa lực khổng lồ, giáp bảo vệ thuộc hàng tối thượng và bố trí kíp xe mang tính cách mạng, T-95 có thể đã biến Nga trở thành quốc gia sở hữu mẫu tăng đi trước thời đại ít nhất một thập niên. Việc dự án bị chấm dứt khiến Armata trở thành lựa chọn mang tính thỏa hiệp, đồng thời đặt Nga vào thế bị rượt đuổi bởi Trung Quốc, Mỹ và Hàn Quốc trong cuộc đua tăng thế hệ mới.
Rò rỉ tài liệu lần này một lần nữa cho thấy khoảng cách giữa tham vọng và thực tế của ngành công nghiệp quốc phòng Nga sau thời kỳ chuyển mình đầy biến động. Và nó cũng đặt ra câu hỏi lớn: liệu Moskva có thể một lần nữa tạo ra bước nhảy vọt như T-64, hay thời đại ưu thế tuyệt đối của giáp thép Nga đã thực sự khép lại.
Quang Hưng (Theo Military Watch)
