Khi ranh giới giữa thật và giả bị xóa nhòa
Trong thế giới công nghệ, có một vùng nhận thức đầy ám ảnh được gọi là "thung lũng kỳ lạ" (uncanny valley). Khái niệm này chỉ ra rằng khi một robot hoặc một hình ảnh mô phỏng bằng máy tính (CGI) trông quá giống thật nhưng vẫn lộ ra những chi tiết giả tạo, nó sẽ lập tức kích hoạt phản ứng sợ hãi, ghê tởm và né tránh trong bộ não con người. Những đôi mắt vô hồn của búp bê sáp hay nụ cười đơ cứng của robot bằng cao su chính là ví dụ điển hình khiến bộ não nguyên thủy của chúng ta phải cảnh giác.
Từ lâu, giới khoa học tin rằng đây là một đặc tính tâm lý phức tạp chỉ có ở con người. Tuy nhiên, một nghiên cứu mang tính đột phá được thực hiện bởi các nhà khoa học tại Phòng khám Đại học Tübingen (Đức) và Đại học KU Leuven (Bỉ) vừa chứng minh điều ngược lại: loài khỉ rhesus cũng biết hoảng sợ trước những thực thể nằm trong "thung lũng kỳ lạ".
Để thực hiện nghiên cứu này, các nhà thần kinh học Lucas M. Martini và Martin A. Giese đã phát triển một mô hình CGI 3D động mang tên MacAction. Đây là hình ảnh đại diện mô phỏng một chú khỉ macaque dựa trên các dữ liệu chuyển động và cấu trúc sinh học thực tế, mở ra một phương pháp tiếp cận chủ động hơn cho các nhà khoa học thay vì chỉ phụ thuộc vào việc quan sát ngẫu nhiên các loài linh trưởng ngoài tự nhiên.
Thử nghiệm rợn tóc gáy với những bản sao bị lược giản
Khi trình chiếu phiên bản MacAction hoàn hảo nhất - với lớp lông chuyển động tự nhiên, màu sắc và đổ bóng chân thực - trước một nhóm gồm tám con khỉ macaque, các nhà nghiên cứu nhận thấy chúng chăm chú nhìn vào mô hình giả này tương đương với khi xem video quay một con khỉ thật. Điều này chứng tỏ công nghệ CGI đã thành công trong việc đánh lừa thị giác của loài linh trưởng.
Thế nhưng, thí nghiệm thực sự chỉ bắt đầu khi các nhà khoa học quyết định thử nghiệm giới hạn nhận thức của loài khỉ bằng cách điều chỉnh dần mô hình MacAction lùi sâu vào vùng "thung lũng kỳ lạ". Họ tiến hành bóc tách và lược bỏ dần các chi tiết của bản sao theo từng cấp độ:
-
Cấp độ chân thực: Đầy đủ lông, màu sắc, kết cấu da và bóng đổ tự nhiên.
-
Cấp độ trung gian (vùng kỳ lạ): Loại bỏ hoàn toàn lớp lông, sau đó tước đi màu sắc và kết cấu bề mặt da.
-
Cấp độ phi thực tế: Chỉ còn lại một khung dây màu trắng dạng lưới, loại bỏ hoàn toàn đổ bóng và các gợi ý về độ sâu cấu trúc.
Sự thay đổi phản ứng của đàn khỉ lập tức diễn ra rõ rệt. Khi đối mặt với mô hình ở cấp độ trung gian - một sinh vật trọc lóc, xám xịt nhưng vẫn chuyển động giống hệt loài khỉ - đàn khỉ thí nghiệm bắt đầu biểu lộ sự nghi ngờ, căng thẳng và không thoải mái. Chúng tìm cách né tránh ánh nhìn và biểu thị thái độ xua đuổi đối với kẻ đột lốt kỳ quặc này.
Trái lại, khi mô hình bị giản lược hoàn toàn thành khung dây trắng (phi thực tế), nỗi sợ hãi lại biến mất vì bộ não của chúng đơn giản coi đó là một vật thể vô tri không liên quan đến đồng loại.
Sợi dây liên kết nhận thức giữa người và linh trưởng
Khám phá độc đáo được công bố trên tạp chí PLOS Biology đã mang lại một góc nhìn hoàn toàn mới cho ngành sinh học hành vi. Việc khỉ rhesus có phản ứng khó chịu trước các mô hình bán thực tế tương tự như con người cho thấy hệ thống nhận thức xã hội và khả năng xử lý cảm xúc trước các thực thể mô phỏng của chúng ta không phải là độc nhất vô nhị.
Nó chứng minh rằng "thung lũng kỳ lạ" là một cơ chế tiến hóa sâu sắc đã tồn tại từ lâu trong bộ não của các loài linh trưởng, giúp chúng nhận diện những cá thể bất thường, bệnh tật hoặc các mối đe dọa tiềm ẩn giả dạng đồng loại để bảo vệ giống nòi.
Nghiên cứu này không chỉ mở ra cánh cửa giúp con người hiểu sâu hơn về quá trình tiến hóa của hệ thần kinh, mà còn là lời nhắc nhở rằng thế giới nội tâm của các loài động vật xung quanh chúng ta vẫn còn chứa đựng vô vàn những bí ẩn kỳ diệu chưa được khai phá.
Tham khảo: Refractor
Đức Khương
