Vắc xin ASF (vắc xin phòng bệnh dịch tả lợn châu Phi) được tạo ra bởi Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp (sinh năm 1983, quê Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng). Với thành tựu này, Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới sản xuất thành công vắc xin ASF, trong khi suốt hơn 100 năm qua, dù đã có hàng nghìn công trình nghiên cứu, thế giới vẫn chưa thể thương mại hóa loại vắc xin này.
Dịch tả lợn châu Phi (African swine fever) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với đàn lợn, với tỷ lệ chết gần như 100%. Khi dịch bùng phát, toàn bộ đàn nhiễm bệnh buộc phải tiêu hủy, khiến người chăn nuôi thiệt hại nặng nề, mất trắng vốn liếng. Không chỉ vậy, chi phí phòng chống dịch tăng cao, tổng đàn sụt giảm, nguồn cung thịt bị gián đoạn, kéo theo biến động giá cả và ảnh hưởng tới thị trường cũng như an sinh xã hội. Dịch bệnh kéo dài, khó kiểm soát còn khiến nhiều hộ chăn nuôi nhỏ lẻ phá sản, cản trở quá trình tái đàn ở nhiều địa phương.
Thế giới gọi tiến sĩ tạo ra vắc xin ASF là "kho báu"
ASF là dịch bệnh dai dẳng, gây thiệt hại lớn nhất cho ngành chăn nuôi lợn tại khu vực Đông Nam Á. Dù đã có gần 4.000 nghiên cứu về virus ASF, thế giới vẫn chưa có quốc gia nào sản xuất được vắc xin thương mại.
Trước nhu cầu cấp thiết từ thực tế, đầu năm 2021, Công ty TNHH MTV AVAC Việt Nam đã mời Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp về nước tham gia dự án nghiên cứu, phát triển vắc xin ASF.
Khi bắt tay vào dự án, Tiến sĩ Điệp xác định hướng đi khả thi nhất là phát triển vắc xin sống nhược độc. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là tạo ra chủng virus vắc xin an toàn, ổn định và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe.
Từ chủng virus ứng viên được chuyển giao từ Hoa Kỳ, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thuần dưỡng, tối ưu để tạo ra chủng giống gốc (master virus seed) đạt yêu cầu. Đây là nền tảng quan trọng cho việc sản xuất vắc xin.
Một bước tiến quan trọng khác là việc phát triển thành công dòng tế bào DMAC – đã được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ. Dòng tế bào này giúp virus vắc xin nhân lên nhanh, tăng sinh khối và đảm bảo sản xuất ổn định ở quy mô công nghiệp.
Trong quá trình nghiên cứu, Tiến sĩ Điệp và cộng sự đã thực hiện hơn 100 thí nghiệm trên động vật và trong phòng thí nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả, độ an toàn và tối ưu quy trình sử dụng, từ đó xây dựng bộ dữ liệu toàn diện cho sản phẩm.
Tháng 7/2022, vắc xin AVAC ASF LIVE chính thức được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho phép lưu hành có giám sát. Kết quả theo dõi cho thấy hiệu quả cao khi khoảng 94% lợn được tiêm tạo kháng thể, đồng thời không phát hiện virus trong mẫu phân và nước bọt sau 14 ngày.
Đến tháng 7/2023, vắc xin này tiếp tục được cấp phép lưu hành thương mại và xuất khẩu, trở thành vắc xin ASF đầu tiên trên thế giới được thương mại hóa. Tính đến nay, Việt Nam vẫn là quốc gia duy nhất sản xuất được loại vắc xin này.
AVAC đã cung cấp ra thị trường trong nước khoảng 3 triệu liều, đồng thời xuất khẩu 465.000 liều sang Philippines và Nigeria. Nhiều quốc gia như Ấn Độ, Indonesia, Malaysia cũng đã đăng ký mua sản phẩm. Thực tế triển khai cho thấy vắc xin an toàn và mang lại hiệu quả bảo hộ cao.
Đáng chú ý, trong nhiều cuộc đàm phán quốc tế, các đối tác từ Thái Lan, Philippines, Malaysia hay Indonesia đều dành sự đánh giá cao cho Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp, thậm chí gọi ông là "kho báu" một cách ví von cho giá trị khoa học và thực tiễn mà ông mang lại.
Thành công của vắc xin ASF không chỉ là dấu mốc của riêng một nhà khoa học, mà còn là minh chứng cho năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ của Việt Nam. Đây được kỳ vọng sẽ mở ra hướng đi mới cho ngành thú y, góp phần bảo vệ ngành chăn nuôi và nâng cao vị thế khoa học Việt Nam trên trường quốc tế.
Ngọc Minh
