Những ngày gần đây, câu chuyện bản quyền âm nhạc trên môi trường số trở thành tâm điểm chú ý, sau khi cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đồng loạt khởi tố 5 vụ án hình sự liên quan hành vi “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”, xảy ra tại nhiều doanh nghiệp truyền thông, công ty giải trí và nền tảng nội dung số, trong đó có BH Media,
"Content miễn phí" hết thời
Trong nhiều năm qua, tại Việt Nam tồn tại tâm lý cố hữu của phần lớn người dùng mạng là sử dụng âm nhạc, video, hình ảnh một cách miễn phí ("xài chùa") mà rất ít khi bị sờ gáy hay xử lý.
Việc sử dụng các tác phẩm âm nhạc, nghệ thuật trên Internet diễn ra dễ dãi. Một ca khúc thịnh hành có thể thoải mái xuất hiện tràn lan từ các video ngắn trên TikTok, các buổi livestream bán hàng trực tuyến, các quán cà phê acoustic cho đến những clip kiếm tiền trên YouTube mà rất ít ai bận tâm đến việc xin phép hay thực hiện nghĩa vụ trả phí bản quyền cho tác giả.
Bản quyền âm nhạc. Ảnh minh họa
Cục diện này buộc phải thay đổi khi các ngành nghề như livestream commerce (thương mại điện tử qua phát trực tiếp), YouTube và TikTok đã phát triển vượt bậc, trở thành những ngành công nghiệp có khả năng kiếm tiền với nguồn thu nhập khổng lồ.
Khi âm nhạc và nội dung số trở thành khối tài sản tạo ra dòng tiền trực tiếp, thị trường bắt buộc phải đòi hỏi sự minh bạch trong quyền sở hữu và phân chia lợi nhuận.
Nhìn rộng hơn, nếu Việt Nam muốn thu hút mạnh mẽ các nguồn vốn đầu tư quốc tế vào ngành công nghiệp giải trí số, chúng ta phải xây dựng được hệ sinh thái lành mạnh, nơi quyền sở hữu trí tuệ được tôn trọng tuyệt đối.
Giai đoạn “xài chùa” đang dần khép lại. Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi cả hai phía là cơ quan quản lý nhà nước và bản thân các nền tảng công nghệ. Hiện nay, các nền tảng lớn như YouTube, TikTok hay Facebook đều đã tích hợp hệ thống nhận diện nội dung thông minh bằng công nghệ AI. Hệ thống này tự động quét âm thanh, nhận diện giai điệu, bản ghi, phát hiện chính xác cả các bản nhạc cover hay remix.
Nhạc sĩ "quá quen với việc bị ăn cắp chất xám"
Mới đây, nhiều nhạc sĩ, ca sĩ đồng loạt lên tiếng, chia sẻ trải nghiệm của chính mình sau nhiều năm loay hoay bảo vệ tác phẩm trên nền tảng số. Nhiều người trong giới thừa nhận họ từng rơi vào tình cảnh “bất lực” khi chứng kiến sản phẩm âm nhạc của mình bị xâm phạm trên không gian mạng.
Theo Tiền Phong, nhạc sĩ Duy Anh - chủ nhân hit Giả vờ yêu - cho biết anh từng nhiều năm rơi vào tình trạng bị “claim” bản quyền trên YouTube đối với chính các ca khúc do mình sáng tác. Những bài hát do anh viết và ca sĩ hợp tác phát hành khi đưa lên nền tảng số lại bị một đơn vị nhận độc quyền khai thác, trong khi anh chưa từng ký kết hay hợp tác.
“Tác phẩm của mình viết, ca sĩ mình hợp tác đăng lên mà phải đi xin kháng cáo với một bên đơn vị lạ là điều phi lý. 3-4 năm qua, tôi bất lực bởi chẳng thể làm gì hay kiện tụng. Chính chủ phải ngậm đắng nuốt cay nhìn tác phẩm của mình bị người khác ‘sở hữu’ trên nền tảng số”, nhạc sĩ Duy Anh bức xúc.
Bên cạnh vấn đề nhận diện bản quyền trên YouTube, nhạc sĩ Duy Anh còn nhắc tới giai đoạn khai thác nhạc chuông, nhạc chờ những năm 2008. Anh nói một ca khúc hit của mình đạt doanh thu hơn một tỷ đồng nhưng cả nhạc sĩ lẫn ca sĩ thể hiện đều không nhận được tiền khai thác tương xứng.
Nhiều nhạc sĩ từng rơi vào tình cảnh “bất lực” khi chứng kiến sản phẩm âm nhạc của mình bị xâm phạm trên không gian mạng
Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cũng thừa nhận bản thân “quá quen với việc bị ăn cắp chất xám và lợi nhuận của mình”. Anh cho biết nhiều ca khúc hit của mình mang về doanh thu lớn từ nhạc chuông, nhạc chờ nhưng tác giả lại không nhận được quyền lợi tương xứng.
Cú sốc đầu tiên xảy ra vào năm 2008, nam nhạc sĩ đọc báo cáo doanh thu nhạc chờ một ca khúc nổi tiếng do mình sáng tác lên đến 1,7 tỷ đồng nhưng người nhận tiền không phải là anh.
"Đến khi hỏi thẳng ê-kíp ca sĩ thì nhận được câu trả lời qua loa cho qua chuyện và đưa tôi 30 triệu đồng an ủi? Từ lúc đó, tôi đã nghĩ rằng: không phải ai làm nghệ thuật cũng vô tư như mình, mà đó chính là kinh doanh", anh chia sẻ.
Sau vụ việc, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho biết anh bắt đầu cẩn trọng hơn trong các hợp đồng và văn bản pháp lý. Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của công nghệ và các nền tảng số khiến nhiều nghệ sĩ khó nắm bắt.
Theo nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung, anh từng bị người tự xưng là luật sư bản quyền thuyết phục ký giấy ủy quyền để đòi quyền lợi, nhưng sau đó lại tiếp tục mang các bài hát đi ký bán cho đơn vị khác nhằm hưởng lợi. Anh cũng là nạn nhân của các vụ lừa đảo từ những công ty khác, quy mô và tinh vi hơn.
Nam nhạc sĩ cho biết anh nhiều lần “phải đi xin” các đơn vị gỡ khiếu nại với chính ca khúc của mình. Điều này xảy ra cả với các bài hát về gia đình, thiếu nhi hay quê hương đất nước mà anh cho phép sử dụng miễn phí trong trường học hoặc chương trình phi lợi nhuận.
Không còn là chuyện "cho vui"
Theo luật sư Lê Dũng (Đoàn luật sư TP HCM), quyền tác giả và quyền liên quan là tài sản vô hình nhưng có giá trị thương mại lớn, ngày càng đối mặt nguy cơ bị xâm phạm tinh vi trên không gian mạng.
Theo ông Dũng, các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan có thể bị kiện dân sự, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự như vụ C03 vừa khởi tố.
Về mặt hành vi, người vi phạm thể hiện qua việc cố ý sao chép tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình hoặc phân phối các bản sao đến công chúng mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan.
Ảnh minh họa
Trong môi trường số, hành vi sao chép có thể bao gồm việc tự ý số hóa, tải về, cắt xén, chỉnh sửa trái phép các tệp âm thanh, video; còn hành vi phân phối là phát tán các bản sao tác phẩm trên Internet, mạng xã hội hoặc nền tảng streaming trái phép.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý hình sự. Điều luật yêu cầu hành vi phải đạt quy mô hoặc mức thiệt hại nhất định.
Cụ thể, hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đang được bảo hộ tại Việt Nam có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thực hiện với quy mô thương mại hoặc gây thiệt hại về tiền.
Mức định lượng gồm: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng; hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng.
Cùng quan điểm, TS Nguyễn Thái Cường, Đại học Luật TP HCM, cho biết quyền tác giả phát sinh từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định. Tuy nhiên, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chứng cứ pháp lý quan trọng, giúp chứng minh quyền sở hữu nhanh chóng khi tranh chấp hoặc yêu cầu nền tảng số gỡ nội dung vi phạm.
"Nền tảng số không phải vùng xám pháp lý. Nhiều người vẫn nghĩ đăng YouTube, TikTok hay Facebook là chia sẻ nội dung. Nhưng nếu có yếu tố kiếm tiền, quảng cáo, thu hút người xem, khai thác thương mại thì lại là câu chuyện hoàn toàn khác", TS Cường nói.
Theo ông, nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại cho tác giả hoặc chủ sở hữu thì hoàn toàn có thể bị xử lý theo pháp luật sở hữu trí tuệ và hình sự, thông tin từ VnExpress.
Làn sóng thanh lọc
Để siết chặt tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ, mới đây Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg, mở đợt cao điểm tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm trên phạm vi toàn quốc.
Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch) ngày 6/5 cũng gửi văn bản đến các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, báo chí, truyền hình, trò chơi điện tử… phải sử dụng phần mềm máy tính có bản quyền.
Cục Bản quyền tác giả cũng yêu cầu các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp không sử dụng trái phép quyền tác giả, quyền liên quan đến tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng.
Đối tượng đang lo lắng về rủi ro pháp lý nhất hiện nay được cho là những đơn vị, cá nhân vẫn giữ thói quen sử dụng phần mềm crack, tài nguyên tải lậu miễn phí phục vụ cho công việc sáng tạo hàng ngày.
Các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan có thể bị kiện dân sự, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Ví dụ ở mảng âm nhạc, rủi ro pháp lý lúc này bủa vây nhiều mô hình kinh doanh dịch vụ, các nhà sáng tạo nội dung. Các quán acoustic, bar rooftop thường xuyên tổ chức biểu diễn ca nhạc có bán vé hoặc khai thác thương mại hiện là nhóm đối tượng dễ bị rà soát bản quyền nhất.
Bên cạnh đó, các công ty truyền thông, đơn vị sản xuất video quảng cáo nếu có hành vi tự ý lấy nhạc trending trên mạng để ghép vào sản phẩm tạo doanh thu mà chưa được cấp phép chính thức cũng sẽ đối mặt với các tranh chấp pháp lý.
Đáng ngại hơn, nhiều người vi phạm nhưng lại hoàn toàn không nhận thức được hành vi của mình. Nhiều nhà sáng tạo nội dung vẫn lầm tưởng rằng chỉ cần tự cover, sử dụng vài giây nhạc nền ngắn ngủi, hoặc chỉ cần lời xin phép miệng với tác giả là đã đủ điều kiện hợp pháp.
Việc được chấp thuận sử dụng một phần nhỏ chưa bao giờ đồng nghĩa với việc cá nhân đó được toàn quyền khai thác thương mại tác phẩm trên các nền tảng số. Người làm nội dung bắt buộc phải thay đổi tư duy rằng dữ liệu có sẵn trên Internet không đồng nghĩa với việc được sử dụng miễn phí, một bản nhạc được đăng công khai hoàn toàn không có nghĩa là người khác có quyền lấy về để kinh doanh kiếm tiền.
Chiến dịch thanh lọc lần này là bước đi bắt buộc để đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào các cam kết quốc tế về bảo hộ sở hữu trí tuệ, đồng thời giúp toàn bộ ngành công nghiệp sáng tạo tự tin bước ra thế giới.
Sau khi cơ quan chức năng có động thái quyết liệt hơn đối với vấn đề vi phạm bản quyền, nhiều nhạc sĩ nhìn nhận đây là tín hiệu đáng mừng. Nguyễn Minh Cường - tác giả ca khúc Hoa nở không màu, chia sẻ trước đó, các nhạc sĩ, chủ sở hữu ca khúc luôn tìm cách bảo vệ "đứa con tinh thần" của mình nhưng nhiều lúc rơi vào cảnh bất lực. Nam nhạc sĩ cũng cho rằng những diễn biến vừa qua cho thấy các tác phẩm nghệ thuật nói chung, sản phẩm âm nhạc nói riêng được nhìn nhận là một loại tài sản và cần được bảo vệ bởi pháp luật.
Đồng quan điểm, giảng viên thanh nhạc Thanh Lan nói xã hội ngày càng quan tâm hơn đến giá trị sáng tạo và quyền lợi nghệ sĩ. Bởi tác phẩm âm nhạc không chỉ là sản phẩm giải trí, mà còn là công sức, chất xám và cảm xúc của người làm nghề, vì vậy việc được bảo vệ là điều rất cần thiết. "Việc cơ quan chức năng vào cuộc quyết liệt theo tôi phản ánh sự thay đổi tích cực trong nhận thức và cách quản lý. Điều này có thể tạo ra áp lực trong giai đoạn đầu, nhưng về lâu dài sẽ giúp môi trường âm nhạc trở nên chuyên nghiệp, minh bạch và công bằng hơn cho người làm nghề", giảng viên Thanh Lan nêu ý kiến, theo Thanh Niên.
