Theo thông tin từ Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, trong đợt khảo sát thực địa phối hợp với Vườn quốc gia Xuân Thủy (tỉnh Ninh Bình) vào tháng 01/2026, các nhà khoa học đã phát hiện và ghi nhận bằng hình ảnh cá thể chim lặn mào lớn (Podiceps cristatus) tại khu vực cửa sông Ba Lạt. Cá thể này được quan sát khi đang dừng chân kiếm ăn trong quá trình di cư mùa đông.
Chim lặn mào lớn, tên tiếng Anh là Great Crested Grebe, thuộc họ Le hôi (Podicipedidae), bộ Le hôi (Podicipediformes). Đây là loài chim lặn có kích thước lớn nhất trong nhóm các loài chim lặn phân bố tại Cựu Thế giới. Chim trưởng thành có chiều dài cơ thể từ 46–51 cm, sải cánh 59–73 cm và khối lượng dao động từ 0,9 đến 1,5 kg. Vào mùa sinh sản, chim dễ nhận biết nhờ các mảng trang trí đặc trưng trên đầu và cổ, tạo thành "mào" nổi bật.
Trong mùa đông, bộ lông chuyển sang tông màu trắng nhiều hơn, với vùng trắng rõ phía trên mắt và mỏ màu hồng. Chim non có các sọc đen – trắng xen kẽ trên đầu, những họa tiết này sẽ mờ dần theo quá trình trưởng thành.
Chim lặn mào lớn lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam (ảnh: Phạm Hồng Phương).
Trên thế giới, chim lặn mào lớn phân bố rộng khắp châu Âu, châu Á, châu Đại Dương (Úc, New Zealand) và một phần phía nam, phía đông châu Phi. Sinh cảnh sinh sản chủ yếu là các thủy vực nước ngọt có thảm thực vật như hồ, ao, sông chảy chậm, đầm lầy hay các vùng nước nhân tạo. Vào mùa đông, loài này thường di chuyển tới các khu vực nước yên tĩnh hơn như hồ chứa, vùng nước ven biển được che chắn, cửa sông nước lợ và đầm phá chịu ảnh hưởng thủy triều.
Về tập tính, chim lặn mào lớn có thể định cư quanh năm tại những khu vực có khí hậu ôn hòa, nhưng sẽ di cư ở các vùng có mùa đông lạnh.
Tại Đông Nam Á, theo các khảo sát trước đây, loài này được đánh giá là rất hiếm. Chúng chỉ được ghi nhận là loài vãng lai mùa đông tại Myanmar và được coi là loài lang thang xuất hiện không thường xuyên ở khu vực Tây Bắc Thái Lan.
Trước thời điểm tháng 1/2026, Việt Nam chưa từng có ghi nhận chính thức nào về sự hiện diện của chim lặn mào lớn.
Việc phát hiện cá thể chim lặn mào lớn tại Vườn quốc gia Xuân Thủy được xem là một dấu mốc quan trọng, đánh dấu lần đầu tiên loài này được ghi nhận tại Việt Nam bằng hình ảnh. Phát hiện này đồng thời bổ sung thêm một loài mới cho danh lục chim Việt Nam, nâng tổng số loài thuộc bộ Le hôi (Podicipediformes) tại Việt Nam lên ba loài.
Các nhà khoa học nhận định, sự xuất hiện của chim lặn mào lớn tại khu vực cửa sông Ba Lạt là rất đặc biệt, bởi số lượng cá thể cực kỳ ít và khả năng bắt gặp ngoài tự nhiên là không cao. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của Vườn quốc gia Xuân Thủy như một điểm dừng chân, kiếm ăn của các loài chim di cư trên tuyến đường bay Đông Á – Úc.
Trước giá trị khoa học và bảo tồn của phát hiện này, các chuyên gia khuyến nghị cần tăng cường các biện pháp quản lý, giám sát và bảo vệ nghiêm ngặt khu vực sinh cảnh quan trọng của chim di cư.
Đồng thời, việc bảo tồn cần được thực hiện phù hợp với Chỉ thị số 04/CT-TTg năm 2022 của Thủ tướng Chính phủ về các nhiệm vụ, giải pháp cấp bách nhằm bảo vệ chim hoang dã và chim di cư tại Việt Nam, góp phần gìn giữ đa dạng sinh học và các giá trị sinh thái lâu dài.
Minh Khang
