Chuột lang nước, hay capybara, loài gặm nhấm lớn nhất hành tinh, từ lâu đã nổi tiếng với tính cách điềm đạm, thân thiện và một khả năng đặc biệt: sống hòa bình với hầu hết mọi loài, kể cả cá sấu và caiman, những kẻ săn mồi đáng sợ nhất ở Nam Mỹ.
Những hình ảnh capybara thong thả nằm phơi nắng cạnh cá sấu, hoặc thậm chí để chim chóc, rùa và các loài khác thoải mái trèo lên người, đã trở thành biểu tượng trên mạng xã hội. Nhưng đằng sau đó là một câu hỏi lớn khiến nhiều người băn khoăn: Tại sao cá sấu gần như không bao giờ ăn chuột lang nước?
Để lý giải hiện tượng tưởng như nghịch lý ấy, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều nhận định dựa trên tập tính sinh học, đặc điểm cơ thể và cả vị trí của capybara trong chuỗi thức ăn của hệ sinh thái Nam Mỹ.
Nhìn bề ngoài, capybara có vẻ hiền lành, thậm chí hơi ngờ nghệch với dáng vẻ tròn trịa và ánh mắt thư thái, nhưng sự thật là chúng sở hữu nhiều đặc điểm khiến cá sấu phải dè chừng. Trong điều kiện tự nhiên, capybara thường sinh sống ở các khu vực nhiều nước như hồ, đầm lầy và sông, chính là môi trường sinh tồn của các loài caiman.
Mặc dù cùng sử dụng chung lãnh thổ, cá sấu caiman lại rất hiếm khi săn đuổi chúng. Tiến sĩ Elizabeth Congdon, chuyên gia nghiên cứu capybara và là trợ lý giáo sư tại Đại học Bethune Cookman, cho biết việc chứng kiến cá sấu chủ động tấn công capybara ngoài tự nhiên là vô cùng hiếm hoi. Bà khẳng định rằng cá sấu hoàn toàn có thể ăn capybara khi thức ăn khan hiếm, nhưng phần lớn chúng không hề lựa chọn con mồi này.
Một trong những lý do quan trọng nhất tạo ra sự thỏa hiệp bất thành văn giữa hai loài nằm ở khả năng tự vệ đáng kinh ngạc của capybara. Không chỉ đơn thuần hiền hòa như vẻ ngoài thể hiện, capybara thực chất sở hữu bộ răng cửa cực kỳ lớn và sắc nhọn.
Dù chúng chủ yếu dùng răng để cắn cỏ và thực vật thủy sinh, nhưng khi cần thiết, vũ khí này có thể gây thương tích rất nghiêm trọng. Tiến sĩ Congdon giải thích rằng capybara có thể gây ra những cú cắn cực mạnh, và cá sấu hoàn toàn có nguy cơ bị thương nếu cố tấn công. Với kích thước cơ thể lớn, trọng lượng có thể từ 30 đến 70 kg cùng khả năng chạy nhanh và bơi giỏi, capybara không phải là lựa chọn dễ dàng hay đáng để mạo hiểm.
Đồng thời, cá sấu là loài săn mồi có xu hướng tìm kiếm con mồi dễ bắt và ít rủi ro. Trong môi trường đầm lầy Nam Mỹ, cá sấu luôn có sẵn vô số lựa chọn khác như cá, chim nước hoặc những động vật nhỏ hơn.
Vì vậy, việc tấn công một capybara trưởng thành trở thành lựa chọn không tối ưu khi so sánh giữa năng lượng bỏ ra và nguy cơ có thể gặp phải. Nói cách khác, cá sấu đơn giản là không thấy capybara xứng đáng với nỗ lực săn đuổi. Cũng theo bà Congdon, những trường hợp cá sấu tấn công capybara mà bà từng ghi nhận chủ yếu xảy ra với những con non.
Capybara sơ sinh thường là mục tiêu của nhiều kẻ săn mồi, từ chim săn mồi đến báo đốm và trăn Nam Mỹ. Chúng còn quá nhỏ để tự vệ, và đây là lý do khiến tỉ lệ sống sót của capybara con trong tự nhiên không cao.
Ngoài cá sấu, capybara còn duy trì mối quan hệ hòa bình với nhiều loài động vật khác. Những hình ảnh chú chim đậu trên lưng capybara, rùa nằm cạnh chúng để phơi nắng hay thậm chí những con khỉ nghịch ngợm trèo lên đầu chúng, không phải là chuyện hiếm gặp.
Với tính cách ôn hòa, ít xung đột và không tranh giành lãnh thổ, capybara trở thành một biểu tượng thú vị trong hệ sinh thái, như một loài vật được chào đón ở hầu hết nơi chúng xuất hiện. Theo Tiến sĩ Congdon, chỉ cần capybara có đủ cỏ để ăn và nước để tắm mát, chúng gần như có thể chung sống hòa bình với mọi loài.
Thế nhưng dù loài vật này nổi tiếng hiền lành, không phải lúc nào chúng cũng kiên nhẫn. Một số video lan truyền và những bài báo từng ghi nhận capybara tấn công vật nuôi hoặc thậm chí con người khi bị trêu chọc, đe dọa hay cảm thấy lãnh thổ bị xâm phạm.
Vết cắn của capybara có thể rất nguy hiểm, đặc biệt khi chúng sử dụng toàn bộ sức mạnh của bộ hàm. Điều này cho thấy rằng dù capybara có vẻ ngoài điềm tĩnh, chúng vẫn là động vật hoang dã và luôn có giới hạn chịu đựng nhất định.
Tuy nhiên, mối đe dọa lớn nhất mà capybara phải đối mặt không phải từ cá sấu, báo đốm hay trăn Nam Mỹ, mà đến từ con người. Ở nhiều khu vực Nam Mỹ, người dân vẫn săn bắt và ăn thịt capybara dù có nơi đã ban hành lệnh cấm.
Để giảm áp lực lên quần thể hoang dã, một số trang trại nuôi capybara đã được thành lập và loài vật này tỏ ra rất phù hợp với mô hình nông nghiệp. Dù vậy, việc săn bắt quá mức vẫn gây nhiều lo ngại đối với các nhà bảo tồn.
Sự thú vị của capybara không chỉ nằm ở dáng vẻ hiền hòa mà còn ở khả năng sinh tồn độc đáo của chúng trong một môi trường đầy rẫy nguy hiểm. Dù cùng sống chung với những kẻ săn mồi khét tiếng, capybara vẫn giữ được sự bình yên của mình nhờ sự cân bằng tự nhiên, khả năng tự vệ mạnh mẽ và bản tính ôn hòa mà ít loài nào có được.
Chính những đặc điểm ấy khiến capybara trở thành biểu tượng dễ mến của thế giới tự nhiên, đồng thời nhắc nhở rằng mọi hệ sinh thái đều vận hành theo những quy tắc rất riêng, đôi khi trái ngược với những gì chúng ta vẫn nghĩ về mối quan hệ giữa kẻ săn mồi và con mồi.
Đức Khương
