Những cuộc quyết đấu giành quyền giao phối trong thế giới tự nhiên vốn dĩ đã là canh bạc sinh tử. Một cú húc đầu của hai con bò yak đực nặng nửa tấn có thể tạo ra lực va chạm lên tới 1 tấn, vượt xa giới hạn chịu đựng của hộp sọ người vốn chỉ chịu được lực từ 200 đến 500 kg trên thang độ cứng Mohs 5 đến 6.
Hay như những con linh dương châu Phi lao vào nhau quyết liệt đến mức khóa chặt sừng rồi cùng bỏ mạng giữa đồng cỏ. Thế nhưng, hiểm nguy từ các trận chiến tranh giành bạn tình vẫn chưa là gì so với một sự thật kỳ lạ hơn: có những sinh vật không chết vì đối thủ, mà chết vì chính thời khắc hoàn thành thiên chức làm cha mẹ.
Hiện tượng kỳ lạ này không hề cá biệt mà rải rác khắp các nhánh tiến hóa, từ thực vật thân thảo, thú có túi cho đến các loài cá dưới đáy nước sâu.
Trong sinh học, cơ chế này được định danh là sinh sản một lần (semelparity), đối lập hoàn toàn với hình thức sinh sản nhiều lần (iteroparity). Những sinh vật mang tập tính này chấp nhận dồn toàn bộ sinh lực tích lũy cả đời vào một lần duy nhất, sau đó nhanh chóng bước vào cõi chết.
Tiêu biểu nhất trong giới thực vật chính là cây tre. Dù mang vóc dáng cao lớn khiến nhiều người lầm tưởng là cây thân gỗ, tre thực chất là loài thực vật thân thảo thuộc họ hòa thảo, chung nguồn gốc với lúa mì và lúa nước. Suốt chu kỳ sống kéo dài từ 40 đến 80 năm ở loài tre Moso, chúng chỉ mải miết nhân rộng thông qua hệ thống thân ngầm dưới lòng đất.
Thế nhưng, khi thời khắc sinh sản hữu tính cuối cùng điểm đến, cả một rừng tre rộng lớn mọc chung từ một gốc thân ngầm - dù bị chia cắt bởi sông suối hay cách xa nhau hàng chục cây số - đều sẽ đồng loạt trổ hoa, kết hạt rồi rũ rượi chết khô. Bộ rễ của chúng thối rữa hoàn toàn, biến câu nói cổ nhân "tre nở hoa, mau chuyển nhà" trở thành một hiện thực rùng mình về cái chết tập thể.
Ở lớp thú, loài chồn túi chân rộng (antechinus) đặc hữu của Australia lại mang đến một câu chuyện bi tráng khác. Sở hữu kích thước nhỏ bé chỉ 10 đến 14 cm cùng đôi tai xẻ rãnh thoạt nhìn như loài gặm nhấm, nhưng con đực loài này lại bước vào mùa giao phối kéo dài từ 2 đến 3 tuần với sự cuồng loạn hiếm thấy.
Chúng lao vào tìm kiếm bạn tình và có thể giao phối liên tục tới 14 tiếng đồng hồ cho mỗi lần tiếp cận, hoàn toàn không màng đến việc ăn uống. Cái giá phải trả là ngay khi mùa sinh sản khép lại, toàn bộ cá thể đực đều lần lượt gục ngã vì hệ miễn dịch toàn thân sụp đổ hoàn toàn.
Dưới làn nước sâu, cá hồi Thái Bình Dương cũng thực hiện một chuyến hải hành thập tử nhất sinh. Chúng vượt quãng đường ngược dòng kinh hoàng dài tới 3.200 km từ đại dương về lại các dòng suối thượng nguồn. Suốt cuộc hành trình, chúng không hề nạp thêm thức ăn mà đốt cháy toàn bộ lượng mỡ và protein dự trữ, khiến cơ thể hao hụt hơn một phần ba trọng lượng.
Sau khi hoàn thành việc đẻ từ 3.000 đến 5.000 quả trứng tại bãi đẻ, chỉ trong vòng 7 đến 10 ngày tiếp theo, toàn bộ cá bố mẹ đều trút hơi thở cuối cùng, phơi xác phân hủy dày đặc bên lòng suối.
Cực đoan không kém là loài phù du, khi ấu trùng vũ hóa thành cá thể trưởng thành thì các bộ phận miệng tiêu biến hoàn toàn; chúng chỉ sống vỏn vẹn từ vài giờ đến một ngày ngắn ngủi để giao phối rồi rơi xuống mặt nước kết thúc đời mình.
Tại sao chọn lọc tự nhiên lại duy trì một cơ chế khắc nghiệt đến vậy? Câu trả lời nằm ở ba lý do sinh tồn cốt lõi:
Trước hết là áp lực nghiệt ngã từ môi trường sống. Đối với những loài sinh vật này, xác suất để cá thể trưởng thành sống sót qua mùa đông khắc nghiệt hoặc qua chu kỳ năm tiếp theo là cực kỳ mong manh. Thay vì chia nhỏ nguồn năng lượng ít ỏi để duy trì sự sống trong vô vọng, việc "tất tay" toàn bộ tài nguyên vào một lần sinh sản duy nhất sẽ đem lại số lượng cá thể đời con lớn nhất.
Mặt khác, nếu tre già không chết đi, rừng tre rậm rạp sẽ che khuất ánh sáng và bóp nghẹt cơ hội nảy mầm của hàng triệu hạt con bên dưới. Tương tự, thế hệ chồn túi con đực chỉ cần 11 tháng là đã hoàn thiện cơ quan sinh dục; việc thế hệ đực đi trước biến mất sẽ giải tỏa triệt để áp lực cạnh tranh thức ăn lẫn lãnh thổ cho lứa hậu duệ non nớt.
Kế đến là bài toán dọn đường và tái tạo dưỡng chất. Khi hàng ngàn con cá hồi cùng tập trung về bãi đẻ, số lượng trứng sinh ra lên tới hàng trăm triệu quả. Một mật độ ấu trùng dày đặc như vậy không thể tồn tại nếu lòng sông cạn kiệt thức ăn.
Xác của hàng vạn con cá hồi bố mẹ thối rữa chính là nguồn phân bón khổng lồ nuôi dưỡng các quần thể sinh vật phù du, tạo ra nguồn thức ăn dồi dào cho cá con trước khi chúng bắt đầu cuộc hành trình xuôi dòng ra biển.
Cuối cùng, cái chết này bắt nguồn từ sự kích hoạt chương trình tự hủy ở cấp độ sinh lý. Bước vào mùa sinh sản, hormone trong cơ thể con vật bị đẩy lên ngưỡng cực hạn nhằm phục vụ mục đích duy nhất là duy trì nòi giống.
Nghiên cứu chỉ ra rằng ở chồn túi đực, nồng độ testosterone tăng vọt gấp 12 lần và hormone căng thẳng cortisol tăng gấp 6 lần mức thông thường. Lượng hormone khổng lồ này khiến chúng điên cuồng hoạt động, dẫn tới sự phá hủy không thể cứu vãn của hệ thống miễn dịch. Loài tre cũng tự vắt kiệt từng giọt dưỡng chất cuối cùng để nuôi hoa kết hạt đến mức cơ thể rỗng mục.
Ngay cả ở những sinh vật sinh sản nhiều lần như loài người, dấu vết của sự hy sinh vì thế hệ sau vẫn hiện diện rõ nét. Điển hình là giai đoạn mãn kinh ở phụ nữ - một cơ chế dừng hẳn khả năng sinh sản nhưng cơ thể vẫn tiếp tục sống thêm nhiều thập kỷ.
Ở thời kỳ nguyên thủy, việc dừng sinh nở giúp người mẹ tránh được rủi ro sản khoa khi lớn tuổi, đồng thời chuyển toàn bộ thời gian và kinh nghiệm sang hỗ trợ nuôi nấng thế hệ cháu chắt, nâng cao tỷ lệ sống sót của cả thị tộc.
Dù hy sinh mạng sống như cá hồi, chồn túi hay chỉ hy sinh năng lực sinh sản như con người, tất cả đều là những mảnh ghép hoàn hảo của tự nhiên, nơi sự sống của thế hệ đi trước sẵn sàng khép lại để mở đường cho sự tiếp nối vĩnh hằng của giống loài.
Đức Khương
