Cục diện phòng vé kỳ nghỉ lễ 30/4 - 1/5 năm nay chứng kiến một sự xoay chiều rõ rệt: các phim hài tình cảm hụt hơi, nhường sân cho làn sóng kinh dị mang màu sắc truyền thuyết dân gian. Nhìn vào doanh thu của Phí Phông, Heo 5 Móng cùng hàng loạt dự án tâm linh từng oanh tạc phòng vé, không khó để đặt câu hỏi: phải chăng điện ảnh Việt đang nắm trong tay một “công thức ăn khách” mới?
Khi “ngáo ộp trời Tây” nhường sân cho nỗi ám ảnh từ luỹ tre làng
Lùi lại khoảng nửa thập kỷ trước, nhắc đến phim kinh dị ra rạp, dân tình chỉ nghĩ ngay đến búp bê Annabelle, ma Valak hay những thực thể tà ác từ vũ trụ phương Tây. Điện ảnh Việt khi ấy cũng chật vật vay mượn motip: ma nữ tóc dài xõa xượi, biệt thự bỏ hoang đẫm máu hay dăm ba cú jumpscare bằng âm thanh chát chúa. Và kết quả là khán giả ngáp ngắn ngáp dài vì “ăn” mãi một món đồ hộp vô hồn, thiếu chiều sâu và outdate (lỗi thời) so với thế giới.
Thế nhưng, điện ảnh Việt đã thực sự thay đổi rõ nét khi các dự án như Tết Ở Làng Địa Ngục, Kẻ Ăn Hồn hay Quỷ Cẩu xuất hiện, mở đường cho chất liệu "tâm linh bản địa". Đến mùa lễ vừa rồi, hướng đi này gần như bước vào giai đoạn bùng nổ. Khán giả giờ đây không bị ám ảnh bởi những thực thể xa lạ, mà vì hình ảnh chó đội nón mê trong Quỷ Cẩu, thứ ma thuật tà độc giấu trong bát huyết tươi của Phí Phông, điềm báo không lành hoặc linh hồn người gây nghiệp nặng bị kẹt vào lốt heo trong Heo 5 Móng, hay những câu vè dân gian nghe qua thì vần điệu nhưng ngẫm lại thì sởn gai ốc.
Điểm mấu chốt nằm ở cảm giác "quen mà lạ". Những câu chuyện truyền miệng, lời ru, tín ngưỡng dân gian vốn đã ăn sâu trong ký ức văn hóa. Khi được đưa lên màn ảnh với một lớp nghĩa khác - tối hơn, méo mó hơn - cảm giác an toàn quen thuộc bị phá vỡ. Nỗi sợ vì thế không đến từ cái lạ, mà đến từ chính cái quen bị biến dạng. Đó cũng là lý do vì sao chất liệu “cội nguồn” lại tạo ra hiệu ứng mạnh đến vậy, thay vì chỉ dừng ở những cú hù dọa đơn thuần.
Khi "FOMO" văn hóa trở thành động lực ra rạp
Bức tranh phòng vé dịp lễ 30/4 - 1/5 cho thấy sự áp đảo toàn diên của dòng phim này khi thâu tóm đến 70% tổng doanh thu rạp Việt. Phí Phông và Heo 5 Móng liên tục cạnh tranh vị trí dẫn đầu doanh thu, trong khi nhiều phim khác dần hụt hơi về suất chiếu.
Sự trỗi dậy mạnh mẽ này không chỉ đến từ chất lượng bộ phim, mà còn nhờ một chiến lược thao túng tâm lý đám đông cực hiệu quả: FOMO (Hội chứng sợ bỏ lỡ) văn hóa. Trên các nền tảng mạng xã hội, dân tình rần rần bóc tách từng chi tiết ẩn mang tính tâm linh trong phim: Từ cách đặt bàn thờ, ý nghĩa của bát huyết tươi Phí Phông, cho đến nguồn gốc rợn gáy đằng sau cái móng thứ 5 dị dạng của con heo thành tinh. Người xem không chỉ đi xem phim, mà còn tham gia vào một “trò chơi giải mã” mang tính cộng đồng.
Hơn thế nữa, Gen Z ngày nay có một khát khao mãnh liệt trong việc khám phá và giải mã văn hóa cội nguồn. Họ thích thú khi thấy những phong tục tập quán của các vùng miền, những chất liệu dân gian được đưa lên màn ảnh rộng bằng một lăng kính ma mị, tăm tối nhưng đầy tính nghệ thuật. Nắm thóp được insight (tâm lý) khán giả, các nhà làm phim Việt đã biến rạp chiếu thành những chuyến “du lịch tâm linh” giá rẻ nhưng trải nghiệm thì kích thích mọi giác quan. Đây là điểm mà dòng phim này đang tận dụng rất hiệu quả.
Hiệu ứng truyền miệng kết hợp cùng hội chứng FOMO đã biến các phim tâm linh thành chủ đề không thể không bàn luận.
Giao diện "cinematic" nâng tầm trải nghiệm
Sẽ là thiếu sót nếu bỏ qua bước tiến rõ rệt về mặt kỹ thuật của các dự án gần đây. Ở công thức trăm tỷ này, khi xương sống cốt truyện còn yếu, thì phần da thịt, tức hình ảnh và âm thanh lại làm quá xuất sắc nhiệm vụ rù quến người xem.
So với trước, các nhà làm phim đã mạnh tay hơn trong việc đầu tư vào hình ảnh, bối cảnh và âm thanh. Khán giả “móc hầu bao” ra rạp không chỉ để tìm cảm giác mạnh, mà còn để thỏa mãn nhãn quan trước đại cảnh núi rừng kỳ vĩ, những ngôi làng lẩn khuất trong sương mù đặc quánh, hay sự đầu tư chỉn chu vào chất liệu văn hóa gốc. Các bộ phim đã dựng lên một bầu không khí u tối cực kỳ điện ảnh. Thiết kế âm thanh cũng đóng vai trò quan trọng, không chỉ hỗ trợ mà còn trực tiếp dẫn dắt cảm xúc người xem, khuếch đại cảm giác căng thẳng và bất an.
Chính lớp “giao diện cinematic” này giúp trải nghiệm tại rạp trở nên thuyết phục hơn, đồng thời nâng mặt bằng sản xuất của phim Việt lên một bước rõ rệt. Khán giả đến rạp không chỉ để xem một câu chuyện, mà còn để “cảm” một không gian được dàn dựng kỹ lưỡng bằng hình ảnh và âm thanh. Tuy vậy, khi phần hình ảnh và âm thanh đi nhanh, phần kịch bản đôi lúc vẫn chưa theo kịp. Một số chi tiết còn thiếu độ chín, nhưng trong nhiều trường hợp, trải nghiệm nghe nhìn đủ tốt để giữ chân khán giả và làm mờ đi những điểm chưa trọn vẹn.
Công thức ăn khách này có dài lâu?
Dẫu vậy, miếng bánh ngon đến đâu rồi cũng sẽ bị chia nhỏ. Nhìn lại thị trường rạp Việt vài năm qua, không khó để thấy nhiều trào lưu phim từng bùng lên rất nhanh rồi cũng nhanh chóng hạ nhiệt. Mỗi khi một công thức “ăn khách” được chứng minh, hàng loạt dự án tương tự lại xuất hiện. Thành công lớn của mùa lễ vừa rồi rất có thể sẽ kéo theo làn sóng phim kinh dị dân gian trong thời gian tới nhưng đó cũng là con dao hai lưỡi, tiềm ẩn không ít rủi ro.
Với kinh dị dân gian, rủi ro không chỉ nằm ở số lượng, mà nằm ở cách khai thác. Nếu các dự án chỉ dừng ở việc tận dụng yếu tố tâm linh như một lớp vỏ, lặp lại mô-típ và thiếu đầu tư vào kịch bản, khán giả sẽ sớm nhận ra.
Suy cho cùng, linh hồn của một tác phẩm kinh dị dân gian xuất sắc phải bắt nguồn từ sự tôn trọng văn hóa, chiều sâu trong cách kể và một cấu trúc đủ chặt chẽ. Khi những yếu tố này không còn được đảm bảo, lợi thế hiện tại rất dễ trở thành điểm yếu.
Không thể phủ nhận được rằng “tâm linh bản địa” đang làm quá tốt vai trò của một hệ tư tưởng hái ra tiền, giúp phim Việt lội ngược dòng, bùng nổ doanh thu và đánh bật các bom tấn ngoại nhập để làm chủ rạp chiếu. Nhưng để đi đường dài, câu hỏi không còn là khai thác bao nhiêu mà là khai thác như thế nào.
Đàm Linh
