* Tác giả: Lớp học đồng hành cùng cha mẹ có con ở tuổi dậy thì
Từ khi con trai bắt đầu đi học, tôi đã lên kế hoạch rõ ràng cho việc học của con. Ngay từ năm cuối mẫu giáo, tôi đã cho con học tiếng Anh, luyện chữ và tham gia các lớp năng khiếu. Lên tiểu học, lịch sinh hoạt của con được sắp xếp chi tiết, từ giờ làm bài tập, ăn cơm đến lúc đi ngủ.
Tôi kiểm tra bài tập rất kỹ, yêu cầu con viết lại những chỗ sai và đưa con đi học thêm vào mỗi cuối tuần. Tôi tin rằng chỉ cần quản lý nghiêm khắc, theo sát và đầu tư nhiều hơn, con sẽ dần hình thành tính tự giác.
Nhưng khi lên cấp 2, con trai tôi đột nhiên buông xuôi việc học. Tôi giục làm bài, con lần lữa đến tận nửa đêm. Tôi ngồi giám sát con học từ vựng, nhưng con chẳng tiếp thu được bao nhiêu. Khi tôi hứa thưởng nếu con đạt kết quả tốt, con chỉ đáp: “Con không cần thưởng, cũng chẳng muốn học”.
Ban đầu, tôi cho rằng nguyên nhân là điện thoại, sự lười biếng hay việc trẻ ngày nay không chịu được vất vả. Cho đến một hôm, tôi tận mắt chứng kiến con ngồi trước bàn học suốt hai tiếng mà không viết nổi một chữ. Con không nghịch điện thoại, chỉ ngồi thẫn thờ, ánh mắt mệt mỏi như thể đã cạn kiệt năng lượng.
Khoảnh khắc ấy, tôi mới nhận ra vấn đề có thể không nằm ở điện thoại hay sự lười biếng, mà ở chính những áp lực thúc ép từ bên ngoài mà tôi đã tạo ra suốt nhiều năm.
Khi cha mẹ càng thúc ép, trẻ càng mất động lực
Nhiều cha mẹ có thể thắc mắc: Giục con học, quản lý con, thưởng cho con chẳng phải đều xuất phát từ mong muốn tốt đẹp hay sao? Vì sao những việc ấy đôi khi lại phản tác dụng?
Một cách lý giải trong tâm lý học là khi động lực bên ngoài quá mạnh, động lực bên trong có thể suy yếu. Trẻ vốn thích khám phá, tìm hiểu những điều mới mẻ, nhưng nếu thường xuyên bị thúc giục, giám sát và thưởng phạt, trẻ có thể dần nghĩ rằng mình học để làm cha mẹ vui, nhận phần thưởng hoặc tránh bị trách mắng, chứ không phải vì muốn học.
Hiện tượng này được gọi là “hiệu ứng lấn át động lực nội tại”. Khi việc học trở thành nhiệm vụ phải hoàn thành để đáp ứng yêu cầu của người khác, trẻ có thể dần mất đi cảm giác hứng thú và ý nghĩa của việc học.
Điều này càng đáng lưu ý ở tuổi dậy thì, khi trẻ có nhu cầu tự chủ và muốn được quyết định những việc liên quan đến bản thân. Nếu từng phút học tập đều do cha mẹ sắp xếp, từ học môn gì, lúc nào đến học bằng cách nào, trẻ khó cảm thấy mình thực sự làm chủ việc học.
Một số trẻ chọn cách nghe lời tuyệt đối, phụ thuộc vào sự nhắc nhở của cha mẹ. Những trẻ khác lại phản kháng, trì hoãn hoặc mặc kệ kết quả học tập để giành lại cảm giác kiểm soát cuộc sống.
Vì vậy, thay vì chỉ tăng cường quản lý, cha mẹ có thể thử điều chỉnh cách đồng hành cùng con.
Ba cách giúp con dần lấy lại động lực học tập
Thứ nhất, giảm thúc giục và trả lại quyền chủ động cho con.
Trước đây, tôi thường xuyên nhắc con: “Mau đi làm bài tập đi!”, “Sao giờ này vẫn chưa bắt đầu?”. Sau đó, tôi thử trò chuyện nghiêm túc với con, nói rằng việc học là trách nhiệm của con, con có thể tự sắp xếp thứ tự môn học và thời gian làm bài; nếu cần giúp đỡ, mẹ luôn sẵn sàng.
Ban đầu, con vẫn trì hoãn. Nhưng khi tôi kiên nhẫn lùi lại, con dần hiểu rằng mình cần tự chịu trách nhiệm với việc học. Cha mẹ không thể giúp trẻ hình thành tính tự chủ nếu luôn đứng phía sau điều khiển mọi việc.
Thứ hai, giảm dùng phần thưởng vật chất, ghi nhận quá trình nỗ lực.
Thay vì hứa mua quà nếu con đạt thứ hạng cao, tôi chú ý hơn đến những tiến bộ cụ thể của con. Chẳng hạn, tôi nói: “Thời gian gần đây, môn tiếng Anh của con có tiến bộ. Mẹ nhìn thấy những nỗ lực của con”.
Sự ghi nhận ấy giúp trẻ hiểu rằng nỗ lực và tiến bộ của bản thân có giá trị, thay vì chỉ tập trung vào phần thưởng hay điểm số cuối cùng.
Thứ ba, cho con thời gian tìm lại nhịp độ của mình.
Trước đây, mỗi khi thấy con ngồi thẫn thờ hoặc làm bài chậm, tôi thường nổi nóng. Bây giờ, tôi hiểu rằng trẻ đôi lúc cần nghỉ ngơi, mất tập trung hoặc có tốc độ riêng. Tôi không còn yêu cầu con lúc nào cũng phải làm việc thật hiệu quả.
Khi sự kiểm soát giảm bớt, con dần chủ động hỏi tôi về bài toán và kể những kiến thức thú vị đã học được ở trường. Những thay đổi ấy nhắc tôi rằng hứng thú học tập không thể chỉ được tạo ra bằng mệnh lệnh hay ép buộc.
Động lực tự thân cần thời gian và không gian để hình thành, thông qua việc trẻ được thử sức, trải nghiệm và tự chịu trách nhiệm.
Giáo dục không phải cuộc cạnh tranh xem cha mẹ nào quản con nghiêm khắc hơn. Đôi khi, điều quan trọng là biết lùi lại đúng lúc, để con có cơ hội tự bước đi và học cách chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Trẻ giống như một hạt giống: thay vì cố sức kéo cây lớn lên, cha mẹ cần cung cấp điều kiện phù hợp và kiên nhẫn chờ cây phát triển. Khi được tin tưởng và trao quyền đúng mức, trẻ mới có cơ hội tìm lại động lực học tập từ bên trong.
Hiểu Đan (theo QQ)
