Thế hệ “3 không”
Sau khi tốt nghiệp đại học, K. (Nhật Bản) đi làm tại một công ty công nghệ. Do mối quan hệ với đồng nghiệp và cấp trên không hòa hợp, hiệu quả làm việc của K. bị ảnh hưởng nên anh quyết định xin nghỉ phép một thời gian để nghỉ ngơi. Sau đó không lâu, anh mất luôn công việc.
Thời gian sau, K. có đi xin việc tại một số công ty nhưng không làm việc được lâu nên quyết định ở nhà từ đó. Anh đóng cửa không ra ngoài. Trừ lúc ăn cơm, đi vệ sinh và tắm rửa, anh luôn nhốt mình trong phòng, không tiếp xúc với gia đình, cũng không trò chuyện với người thân. Hiện tại, K. đã 27 tuổi.
Ở một đất nước khác - Trung Quốc, A. đang gõ những dòng tâm sự lên MXH: “Ba năm sau khi tốt nghiệp, tôi đã gửi 300 hồ sơ xin việc. Giờ đây, tôi thậm chí còn phải ghi chú thêm khi gọi đồ ăn mang về: ‘Để đồ ở cửa, đừng gõ cửa’”.
Câu chuyện của A. cũng có diễn biến khá tương đồng với K. Sau khi tốt nghiệp đại học, A. quyết định thi cao học nhưng bị trượt 2 lần liên tiếp. Cô nhận được offer từ trong lĩnh vực giáo dục nhưng lại bị bố mẹ phản đối vì “không có biên chế”. Cuối cùng A. được chẩn đoán mắc bệnh trầm cảm.
Rõ ràng không phải A. không muốn đi làm, mà là mỗi lần cố gắng đều bị “bằng cấp mất giá”, “cơ hội việc làm thu hẹp” và “kỳ vọng từ gia đình” chèn ép. Ở tuổi 26, A. cứ gửi hồ sơ xin việc, nhà tuyển dụng đọc nhưng không hồi đáp, A. tự nghi ngờ bản thân. Trong vòng luẩn quẩn này, không có lười biếng, chỉ có kiệt sức.
Cả 2 trường hợp này đều là ví dụ điển hình của NEET (Not in Education, Employment, or Training) - những người "ba không": không việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo nghề.
Hiện tượng báo động toàn cầu
Khái niệm này được sử dụng sớm nhất tại Vương quốc Anh vào cuối những năm 1990, dùng để chỉ những thanh niên không học lên, không đi làm, không học nâng cao hay tham gia hướng nghiệp, suốt ngày không có việc gì làm. Theo thời gian, việc sử dụng nó đã lan rộng, ở các mức độ khác nhau, sang các quốc gia khác, bao gồm Canada, Trung Quốc, Nhật Bản, Serbia, Hàn Quốc, Hoa Kỳ,...
Ở Nhật Bản, nhóm NEET được gọi là hikikomori. Đây là hiện tượng cô lập xã hội cực đoan, chỉ những người tự giam mình trong phòng, không đi học, đi làm và cắt đứt liên hệ xã hội từ 6 tháng trở lên.
Ở Trung Quốc, nhóm này thường được gọi là “hikikomori bản nội địa” hoặc hiện đại hơn là “bộ tộc ăn bám cha mẹ”.
Tại Mỹ, họ được gọi là “Boomerang Kids” (những đứa trẻ boomerang) - thuật ngữ chỉ những người trẻ tuổi trưởng thành (thường trên 18 tuổi) chuyển về sống cùng cha mẹ sau một thời gian sống tự lập.
Ở Việt Nam, số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính Việt Nam), trong quý 4/2025, cả nước có 1,4 triệu thanh niên 15 - 24 tuổi không có việc làm, không tham gia học tập, đào tạo (chiếm 10,2% tổng số thanh niên).
Trên thế giới, theo báo cáo do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố năm 2025, số lượng người NEET (không có việc làm, không học tập, không được đào tạo) trên toàn thế giới đã đạt 260 triệu người.
Nhóm người này có đặc điểm chung là không muốn làm việc, cả ngày ở nhà, đắm chìm trong thế giới ảo và cuộc sống trên mạng, ít tiếp xúc với xã hội thực tế. Độ tuổi thường từ 16 đến 35, có khả năng lao động nhưng ít nhất trong vòng một năm liên tục không tham gia việc làm (không bao gồm du học, ôn thi cao học, khởi nghiệp, nội trợ toàn thời gian…). Đồng thời, về mặt chủ quan, họ cũng không muốn tiếp tục học lên hay đi làm trong thời gian ngắn.
Theo một nghiên cứu tại Trung Quốc, số người NEET có hộ khẩu thành thị nhiều hơn nông thôn, nữ nhiều hơn nam và có tỷ lệ khá cao từng được giáo dục đại học trở lên, có thể gọi là “NEET tri thức”. Phần lớn họ từng có kinh nghiệm làm việc, không phải vừa tốt nghiệp đã thất nghiệp, mà do công việc thiếu ổn định hoặc đổi việc liên tục nên sau một thời gian đã rời khỏi thị trường lao động và trở thành một thành viên của nhóm này.
Tại sao NEET lại không muốn làm việc? Làm sao để thoát khỏi tình trạng này?
Trong nhóm NEET, đa số thiếu tinh thần phấn đấu, thái độ với công việc và cuộc sống thuận theo tự nhiên, ít cạnh tranh. Dù có mong muốn đi làm, nhưng khả năng hành động để tìm việc lại rõ ràng không đủ. Trạng thái lơ lửng giữa không học và không làm khiến họ ngày càng thiếu dũng khí tiếp xúc xã hội, tâm lý trở nên khép kín. Về lâu dài rất dễ dẫn đến cảm giác hụt hẫng, cô đơn, thậm chí mất khả năng giao tiếp với người khác. Họ vừa muốn “thành công ngay lập tức”, vừa muốn “chờ đợi, dựa dẫm, xin xỏ”, tạo nên tâm lý mâu thuẫn kéo dài.
Nghiên cứu của Đại học Kinh tế và Thương mại Đối ngoại (Trung Quốc) cho thấy hơn một nửa nhóm NEET thực ra vẫn muốn tìm việc. Nhưng việc thất bại trong quá trình xin việc kéo dài giống như giấy nhám, bào mòn không phải tham vọng của họ, mà là cảm giác tự tin rằng “mình làm được”.
Một nghiên cứu theo dõi nhóm NEET tại Nhật Bản trong suốt 10 năm cũng chỉ ra: 40% vẫn không có công việc ổn định, 20% dần rút khỏi thị trường lao động. Không hẳn vì họ muốn trốn tránh, mà bởi cái mác “người mới nhưng đã quá tuổi” từ lâu đã khiến cánh cửa công sở gần như bị đóng sập trước mắt họ.
Nhìn chung, “không tìm được công việc phù hợp” nguyên nhân chính của NEET. Nghe qua tưởng như đây là à vấn đề do thị trường lao động thiếu cơ hội, nhưng thực chất đằng sau là sự đan xen của cả yếu tố chủ quan lẫn khách quan.
Về chủ quan, điều này liên quan đến quan niệm nghề nghiệp của bản thân. Họ có thể định vị năng lực chưa chính xác, kỳ vọng công việc quá cao, hay còn gọi là tình trạng “mắt cao tay thấp”.
Về khách quan, sự thiếu hụt hỗ trợ từ xã hội cùng điều kiện kinh tế gia đình tương đối ổn định cũng là những nguyên nhân khiến nhóm NEET chưa thực sự muốn gia nhập thị trường lao động.
Vậy làm sao để phòng tránh và không trở thành một NEET vô công rồi nghề?
Trước hết, cần thay đổi từ chính nhận thức của bản thân. Khi tìm việc, mỗi người nên đánh giá đúng năng lực, kinh nghiệm và điều kiện hiện có của mình, tránh đặt kỳ vọng về đãi ngộ hay môi trường làm việc vượt quá thực tế. Đồng thời, cần rèn luyện kỹ năng giao tiếp, khả năng phối hợp tập thể và tư duy giải quyết vấn đề; khi gặp khó khăn không hoảng loạn, biết nhìn lại bản thân để điều chỉnh. Bên cạnh đó, cũng cần nâng cao sức chịu áp lực, khả năng phục hồi sau thất bại, chủ động học hỏi kiến thức mới và sẵn sàng thử những kỹ năng mới.
Thứ hai, có những người xuất thân trong gia đình có điều kiện, dù không đi làm vẫn có thể sống ổn. Nhưng với người trẻ, không nên mãi lựa chọn cuộc sống phụ thuộc vào cha mẹ, bởi tài sản dù nhiều đến đâu cũng có ngày cạn kiệt. Hơn nữa, cha mẹ rồi cũng sẽ già đi, đến lúc ấy chúng ta sẽ dựa vào ai?
Thứ ba, chính phủ nhiều nước đã bắt đầu vào cuộc. Đức và Pháp thúc đẩy cải cách giáo dục theo mô hình đào tạo kép (dual system), đưa đào tạo nghề lồng ghép vào hệ thống giáo dục chính quy. Singapore và Malaysia thì định hướng các trường đại học hợp tác sâu với doanh nghiệp, nhằm bảo đảm sinh viên tốt nghiệp là có cơ hội việc làm. Trong khi đó, Anh vừa tăng cường dịch vụ hỗ trợ việc làm, vừa xây dựng các trung tâm thanh niên để cung cấp hỗ trợ tâm lý và định hướng nghề nghiệp.
Tại Trung Quốc, các giải pháp ứng phó cũng đang từng bước được triển khai. Những năm gần đây, nhà nước nhấn mạnh quan điểm “ưu tiên có việc làm trước, rồi mới chọn nghề phù hợp sau”, đồng thời thúc đẩy khu vực sản xuất hấp thụ lao động trẻ.
Huyền Trang (Nguồn: Baidu, Weixin)
