Từ 1/7, Hà Nội bắt đầu thí điểm Vùng Phát thải Thấp (Low Emission Zone - LEZ) tại 9 phường trong khu vực Vành đai 1. Ngay lập tức, một lo ngại lan rộng: xe máy xăng sẽ bị cấm, muốn tiếp tục di chuyển thì phải chuyển sang xe điện. Cách hiểu này không chính xác. Bởi vấn đề của chính sách không nằm ở loại phương tiện, mà nằm ở mức phát thải.
Không phải cấm xe xăng, mà là lọc theo tiêu chuẩn khí thải
Vùng phát thải thấp không vận hành theo logic loại bỏ một loại phương tiện, mà theo logic sàng lọc phát thải. Tức là không hỏi xe dùng gì, mà hỏi xe thải ra bao nhiêu. Nhóm bị tác động trực diện nhất là xe máy xăng chạy dịch vụ. Xe công nghệ, xe giao hàng có tần suất hoạt động dày, mức phát thải cao, nên bị siết ngay từ đầu. Đây là phần cứng của chính sách, không có nhiều vùng xám.
Với xe cá nhân, chính sách không đi theo hướng cấm đồng loạt, mà kiểm soát theo điều kiện. Có thể theo khung giờ, theo khu vực, và quan trọng nhất là theo tiêu chuẩn khí thải. Như vậy, xe máy xăng không bị loại khỏi vùng phát thải thấp. Xe không đạt chuẩn mới là đối tượng bị hạn chế.
Điều này cũng đồng nghĩa với việc phần lớn phương tiện đang lưu thông hiện nay không bị ảnh hưởng ngay lập tức. Chính sách không tạo ra một cú cắt đột ngột, mà đặt ra một ngưỡng để phương tiện phải vượt qua nếu muốn tiếp tục đi vào khu vực trung tâm. Nếu hiểu sai điểm này sẽ dẫn đến một chuỗi quyết định sai phía sau.
Không cần vội đổi xe, cần bảo dưỡng hoặc lên đời xe đạt chuẩn
Từ cách tiếp cận trên, có thể thấy người dân trong khu vực thí điểm không cần vội vàng chuyển sang xe điện ngay lập tức. Chính sách đã nêu rõ lộ trình áp dụng theo từng giai đoạn.
Giai đoạn đầu từ năm 2026 là thí điểm tại khu vực nhỏ, đi kèm hệ thống camera nhận diện để giám sát và xử lý vi phạm. Giai đoạn 2027 đến 2032 sẽ mở rộng phạm vi và bắt đầu hạn chế các phương tiện có tiêu chuẩn khí thải thấp như xe máy dưới Euro 2 và ô tô dưới Euro 4. Sau năm 2032, tiêu chuẩn tiếp tục được nâng lên và phạm vi áp dụng mở rộng hơn.
Hơn nữa, vào ngày 13/4, Bộ Xây dựng vừa có phương án đề xuất xe máy dưới 5 năm (60 tháng) từ khi sản xuất, chủ xe đi kiểm định lần đầu không cần đưa phương tiện đến cơ sở đăng kiểm. Cơ sở đăng kiểm chỉ cần căn cứ kết quả chứng nhận chất lượng an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường trong sản xuất, lắp ráp hoặc nhập khẩu, thực hiện cấp giấy chứng nhận kiểm định khí thải và chủ xe không phải mang xe đến cơ sở đăng kiểm.
Với người đang sử dụng xe máy, có ba lựa chọn thực tế. Một là tiếp tục sử dụng xe hiện tại, đồng thời bảo dưỡng định kỳ để đảm bảo đáp ứng tiêu chuẩn khí thải khi bước vào giai đoạn kiểm định từ năm 2027. Hai là theo dõi lộ trình chính sách để chủ động điều chỉnh kế hoạch sử dụng phương tiện, tránh tâm lý chạy theo thông tin chưa đầy đủ.
Ba là cân nhắc nâng cấp phương tiện khi cần thiết. Việc nâng cấp lên một chiếc xe xăng mới, tiết kiệm nhiên liệu hơn, phát thải thấp hơn cũng là một phương án hợp lý, đặc biệt với những người chưa sẵn sàng chuyển sang xe điện vì thói quen sử dụng hoặc điều kiện hạ tầng.
Người dùng hoàn toàn có thể lên đời những mẫu xe máy xăng mới, đáp ứng tiêu chuẩn khí thải cao hơn. Thực tế, nhiều dòng xe máy hiện nay trên thị trường như Honda đã đạt tiêu chuẩn Euro 3 trở lên, đủ điều kiện đáp ứng các quy định trong lộ trình sắp tới.
Có thể hiểu rằng, thí điểm Vùng phát thải thấp không phải là lệnh cấm xe xăng, mà là cơ chế sàng lọc theo tiêu chuẩn khí thải. Lựa chọn hợp lý lúc này không nằm ở việc chạy theo xu hướng, mà ở việc chủ động đáp ứng tiêu chuẩn. Hoặc bạn tiếp tục sử dụng xe hiện tại nếu còn đạt chuẩn, hoặc lên đời một mẫu xe máy xăng mới phát thải thấp để yên tâm lưu thông trong nhiều năm tới.
Vì vậy, thay vì vội vàng chuyển sang xe điện chỉ vì lo ngại bị cấm, một phương án hợp lý hơn là đánh giá lại tình trạng xe đang sử dụng. Nếu xe đã cũ, khó đáp ứng kiểm định trong tương lai, khi đó mới cần tính đến phương án thay thế, và không nhất thiết phải là xe điện, mà có thể là một mẫu xe xăng mới đáp ứng tiêu chuẩn khí thải cao hơn.
Hiếu Nguyễn
