Trong 5 "báu vật" được tiến vua thì cá dầm xanh được nhắc đến nhiều nhất. Loài cá này được xếp vào nhóm "ngũ quý hà thủy" – năm loại cá quý hiếm dùng để tiến vua trong truyền thuyết. Với giới sành ăn, việc tìm được một con cá dầm xanh tự nhiên chẳng khác nào "săn vàng". Có người lặn lội lên tận thượng nguồn để chờ mua cá vừa được ngư dân đánh bắt, bất kể ngày hay đêm, giá cao đến đâu cũng sẵn sàng chi trả.
Cá dầm xanh không phải loài lớn nhất trong các loài cá sông Đà, nhưng sự khan hiếm và giá trị kinh tế đã khiến nó trở thành biểu tượng đặc biệt. Cá trưởng thành thường nặng từ 1–5 kg, song từng ghi nhận những cá thể lớn hơn. Trên thị trường, giá cá có thể lên tới hàng chục triệu đồng mỗi kilogram, được ví như "vàng đen" của dòng sông Đà.
Cá dầm xanh thuộc họ cá chép (Cyprinidae), cơ thể thon dài, dẹp bên, thích nghi với môi trường nước chảy xiết. Lưng có màu xám nâu, bụng trắng bạc, phần thân xen lẫn các đốm sẫm màu. Điểm dễ nhận biết nhất là phần mõm nhô ra, môi trên dày với nhiều nếp nhăn, miệng cong nằm ngang và hai cặp râu ngắn. Mắt cá khá lớn, đặt cao trên đầu, giúp quan sát tốt trong môi trường nhiều đá sỏi.
Cá dầm xanh sống sát đáy, ưa những đoạn sông nước trong, dòng chảy mạnh, ít bùn đất và giàu sỏi đá. Thức ăn chủ yếu của chúng là rêu, tảo và các sinh vật phù du bám trên đá, được "liếm" bằng cấu tạo miệng chuyên biệt. Chính vì vậy, cá gần như không thể câu bằng mồi thông thường mà chỉ có thể đánh bắt bằng lưới. Hệ tiêu hóa của chúng có ruột dài gấp nhiều lần cơ thể, phù hợp với chế độ ăn thiên về thực vật và chất hữu cơ.
Không chỉ quý vì hiếm, cá dầm xanh còn được đánh giá cao về giá trị ẩm thực. Thịt cá chắc, ngọt, hầu như không có xương dăm. Ruột cá đặc biệt nhỏ, chỉ lớn hơn một chiếc tăm, tạo nên sự khác biệt so với nhiều loài cá sông khác. Trong lịch sử, đây là một trong số ít sản vật được lựa chọn để dâng lên vua chúa, trở thành biểu tượng của sự sang trọng và tinh túy vùng sông nước Tây Bắc.
Theo dữ liệu từ Trung tâm Nguồn gen Thủy sản (GCA), Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I (RIA1), trên toàn cầu, cá dầm xanh hiện chỉ còn được ghi nhận tại ba quốc gia: Việt Nam, Trung Quốc và Lào. Ở Việt Nam, loài này phân bố chủ yếu tại thượng và trung lưu sông Đà, đồng thời xuất hiện rải rác ở các sông lớn khác như Thao, Cầu, Chảy và Mã.
Làm giàu từ việc bảo tồn giống cá quý
Trước kia, cá dầm xanh trong tự nhiên vô cùng hiếm bởi loài này không thể nuôi đại trà, chỉ sống ở môi trường nước trong, có dòng chảy mạnh. Tuy nhiên, những năm gần đây, người dân xã Vạn Mai (tỉnh Hòa Bình cũ) đã bước đầu nuôi trồng và nhân giống thành công. Khu vực này có nhiều mạch nước ngầm chảy ra từ khe núi, tạo điều kiện lý tưởng cho cá sinh trưởng.
Nhờ đó, cá dầm xanh sông Đà dần trở thành một trong những sản phẩm OCOP tiêu biểu của tỉnh. Thay vì chỉ phụ thuộc vào khai thác tự nhiên, loài cá "tiến vua" này đã được đưa vào ao vườn, vừa bảo tồn nguồn gen quý hiếm, vừa mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho người dân địa phương. Thức ăn của cá chủ yếu vẫn là các loại tự nhiên như cỏ, lá sắn, lá chuối, gốc lúa, không sử dụng cám công nghiệp.
Hiện nay, nhiều nhà hàng, quán ăn tại Hà Nội và các đô thị lớn đã đưa cá dầm xanh vào thực đơn như một món đặc sản cao cấp. Tuy vậy, nguồn cung vẫn hạn chế do thời gian nuôi dài và yêu cầu môi trường khắt khe.
Minh Khang
