Với Trung, đây cũng là dịp nhìn lại hành trình bắt đầu từ văn hóa đường phố và beatbox, trước khi mở rộng sang những thực hành giao thoa giữa nghệ thuật, công nghệ và trải nghiệm con người.
Nhưng càng đi qua nhiều lĩnh vực, Trung càng nhận ra điều giúp một nghệ sĩ giữ được bản sắc không nằm ở công cụ. Nó nằm ở cách người sáng tạo nhìn vào thế giới.
Từ âm thanh đến những hình thức biểu đạt mới
Trung Bảo bắt đầu sự nghiệp với beatbox, một bộ môn gắn với văn hóa đường phố. Khi mới 18 tuổi, anh đã có cơ hội biểu diễn trên các sân khấu quốc tế. Những chuyến đi ấy sau đó mở ra cho anh một trải nghiệm quan trọng khác khi gặp gỡ những nghệ sĩ đến từ nhiều lĩnh vực, nền văn hóa và phương thức thực hành khác nhau.
Từ những cuộc gặp đó, một sự tò mò dần hình thành. Liệu biểu đạt nghệ thuật có nhất thiết phải chỉ nằm trong âm thanh?
“Tôi không nghĩ là có một khoảnh khắc cụ thể nào mà tôi quyết định là OK, bây giờ mình sẽ phải rời âm nhạc để sang một lĩnh vực khác”, Trung nói.
Theo anh, quá trình này diễn ra khá tự nhiên. Beatbox đưa anh đến nhiều nơi trên thế giới để biểu diễn, đồng thời cho anh cơ hội tiếp xúc với những cách làm nghệ thuật khác nhau. Dần dần, anh nhận ra âm thanh có thể kết nối với hình ảnh, thiết kế không gian, ánh sáng và công nghệ.
Mục tiêu của việc mở rộng đó không phải để có thêm nhiều kỹ thuật, mà là tìm cách tạo ra những trải nghiệm đa dạng hơn cho khán giả.
“Tôi cũng mới hình thành tư duy và sự tò mò về việc biểu đạt nghệ thuật của mình không nhất thiết là chỉ dừng lại ở âm thanh mà nó có thể kết nối được với nhiều thứ hơn nữa như là hình ảnh, như là thiết kế không gian hay là thiết kế ánh sáng và thậm chí là kết nối với công nghệ”, anh tâm sự.
Từ đó, những dự án liên ngành đến với Trung khá tự nhiên. Anh bắt đầu thử nghiệm với triển lãm nghệ thuật công cộng, các tác phẩm nghệ thuật ý niệm kết nối công nghệ và những phần trình diễn âm nhạc mang tính đa giác quan hơn.
Việc di chuyển giữa nhiều lĩnh vực cũng đặt ra một câu hỏi khác: Khi hình thức biểu đạt liên tục thay đổi, đâu là thứ giúp một nghệ sĩ không đánh mất bản sắc của chính mình?
Trung từng trải qua cảm giác rất dễ bị hấp dẫn bởi kỹ thuật khi bước vào một lĩnh vực mới. Ở giai đoạn đầu, người nghệ sĩ có thể nhìn thấy những sản phẩm đã hoàn thiện và muốn mình cũng phải tạo ra thứ đạt được những tiêu chuẩn tương tự.
Nhưng sau nhiều năm thực hành, anh nhận ra bản sắc không nhất thiết nằm ở hình thức.
“Bản sắc của mình không nhất thiết phải nằm ở hình thức hay yếu tố biểu đạt hay thậm chí là công nghệ mà mình sử dụng. Chúng sẽ luôn luôn nằm ở tầng sâu hơn”, Trung nói. Đó là cách một nghệ sĩ quan sát những điều xung quanh, những gì họ chú ý đến, những câu hỏi họ muốn đặt ra và những vấn đề họ muốn giải quyết.
“Những yếu tố này rất là quan trọng trong tất cả các ngành nghề. Và để giữ được bản sắc riêng thì tôi luôn luôn phải cân bằng được mong muốn về mặt kỹ thuật cũng như là những góc nhìn cá nhân của mình”, anh chia sẻ.
Khi AI trở thành một phần của quá trình sáng tạo
AI xuất hiện trong thực hành của Trung Bảo ở một thời điểm mà công nghệ đang thay đổi nhanh cách con người tạo ra nội dung.
Anh nhìn nhận AI là một công cụ mạnh, với nhiều tiềm năng nhưng cũng đi kèm những rủi ro. Tuy nhiên, điều Trung quan tâm không phải là AI mạnh đến đâu hay con người có nên tránh công nghệ này hay không.
Câu hỏi quan trọng hơn, theo anh, là đặt AI ở đâu trong quá trình sáng tạo. Bởi một tác phẩm nghệ thuật không chỉ là sản phẩm cuối cùng. “Quá trình hình thành nên tác phẩm đó quan trọng không kém”, Bảo nói.
Quá trình ấy bao gồm quan sát, thử nghiệm, thất bại, đặt câu hỏi và đưa ra nhiều lựa chọn. Với anh, chính những bước đi đó giúp người nghệ sĩ rèn luyện sự chú tâm, độ nhạy bén, độ nhạy cảm và tư duy phản biện.
Trong dự án CONVERGENCE, AI có thể hỗ trợ nhóm của Trung trong lập trình, thử nghiệm và tìm lỗi nhanh hơn. Công nghệ cũng giúp phát triển những hệ thống phức tạp trong thời gian ngắn.
Nhưng AI không thể quyết định một tác phẩm nên có giá trị gì.
“Công nghệ không thể quyết định được cái giá trị nghệ thuật của tác phẩm hay là câu chuyện của nó là câu chuyện gì và khán giả khi mà đứng trước cái tác phẩm đấy thì họ sẽ cảm thấy gì”, anh nói.
Từ đó, Trung đưa ra một cách phân biệt khá rõ giữa sáng tạo và thay thế. “Sáng tạo là khi công nghệ được sử dụng để mở rộng khả năng của con người. Và cái việc thay thế là khi công nghệ nó tự động hóa một quá trình”.
Điều anh quan tâm hơn cả là con người đang sẵn sàng giao bao nhiêu trải nghiệm sống của mình cho công nghệ trong quá trình sáng tạo. Bởi nếu sáng tạo chỉ còn là việc tạo ra một sản phẩm nhanh và đẹp hơn, phần trải nghiệm làm nên người nghệ sĩ có thể bị thu hẹp.
Nhưng vẫn có thứ AI khó thay thế con người
Khi nói về vai trò của AI, Trung thường phân biệt ba yếu tố trong quá trình sáng tạo: content, concept và context.
Content là thứ cuối cùng khán giả nhìn thấy hoặc nghe thấy, tức phần nội dung của tác phẩm. Đây cũng là phần AI đang ngày càng làm tốt.
Concept là ý niệm, những câu hỏi và cách tiếp cận nằm phía sau tác phẩm. AI có thể hỗ trợ con người tổng hợp, phản biện và phát triển ý tưởng ở lớp này.
Nhưng còn context. Đây là phần Trung cho rằng rất khó thay thế. “Context là mối tương quan giữa vị trí của người nghệ sĩ với thế giới xung quanh cũng như giữa tác phẩm với thời điểm, về không gian, về văn hóa và cộng đồng mà nó đang tồn tại”.
Context không chỉ là thông tin về nơi một tác phẩm được tạo ra. Nó gắn với trải nghiệm sống của nghệ sĩ, nền tảng văn hóa và những trăn trở bên trong mỗi người.
“Yếu tố này thực sự phải đến từ cái trải nghiệm sống, từ văn hóa và những cái trăn trở ở bên trong người mình. Nó khá là cá nhân với mỗi người”, Trung nói.
Theo anh, AI sẽ còn tiến bộ trong việc tạo nội dung và hỗ trợ xây dựng concept. Nhưng context vẫn là phần rất riêng của nghệ sĩ, bởi nó xuất phát từ mối quan hệ giữa con người với thế giới mà họ đang sống.
Đây cũng là lý do Trung không cho rằng nghệ sĩ nên cố gắng cạnh tranh với AI ở những gì máy móc làm tốt hơn. Thay vào đó, nghệ sĩ cần hiểu mình đang muốn nói điều gì và vì sao câu chuyện đó cần được kể.
Công nghệ đi xa đến đâu, con người vẫn là điểm bắt đầu
Trong quá trình thực hành, Trung thường bắt đầu một dự án từ câu chuyện và những câu hỏi anh muốn đặt ra. Sau đó mới đến thiết kế trải nghiệm, không gian và lựa chọn công nghệ. “Những dự án nghệ thuật của tôi thì thường đi ra từ câu chuyện và những câu hỏi mà tôi muốn đặt ra”, Bảo nói.
Cách tiếp cận này khiến công nghệ trở thành phương tiện, thay vì trở thành điểm xuất phát.
Trung cho rằng công nghệ hiện nay có thể rất dễ tạo ra cảm giác choáng ngợp cho khán giả. Những hiệu ứng đẹp mắt, hệ thống tương tác hay những trải nghiệm mới có thể nhanh chóng thu hút sự chú ý.
Nhưng nếu khán giả rời khỏi tác phẩm và chỉ nhớ về công nghệ, thì công nghệ chưa thực sự làm tròn vai trò. “Với tôi thì công nghệ nó giống như bộ phiên dịch ấy”.
Một ý niệm có thể rất trừu tượng. Công nghệ giúp chuyển ý niệm đó thành một ngôn ngữ khác để khán giả có thể tiếp cận bằng nhiều giác quan.
Một trong những dự án mang tính bước ngoặt nhất với Trung là Voice Gems, dự án anh khởi xướng và phát triển cùng nghệ sĩ Harry Yeff, còn được biết đến với nghệ danh Reeps100.
Dự án bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản: Nếu giọng nói của con người có thể rời khỏi cơ thể và trở thành một thứ hữu hình, nó sẽ trông như thế nào?
Từ câu hỏi đó, Trung và cộng sự phát triển một hệ thống có khả năng phân tích từng giọng nói, chuyển những đặc điểm riêng của giọng nói đó thành những hình thái kỹ thuật số độc đáo. Những hình thái này sau đó có thể trở thành hình ảnh chuyển động, tác phẩm nghệ thuật quy mô lớn hoặc các tác phẩm điêu khắc vật lý.
Theo thời gian, Voice Gems lưu giữ rất nhiều thanh âm đặc biệt: từ tiếng khóc chào đời của trẻ sơ sinh, những lời cuối của người thân, các ngôn ngữ đang có nguy cơ mai một cho đến những thông điệp về tương lai của các cộng đồng.
Nhìn lại hành trình của dự án, điều khiến Trung tự hào nhất không hẳn là việc Voice Gems được trưng bày ở bao nhiêu nơi hay những thành tích mà dự án đạt được.
Điều quan trọng hơn là sau nhiều thay đổi về công nghệ và môi trường xung quanh, cốt lõi của Voice Gems vẫn được giữ nguyên.
“Cái yếu tố cốt lõi của nó vẫn luôn luôn được giữ vững và cái yếu tố đấy chính là bản sắc của con người”.
Với Bảo, công nghệ phía sau dự án có thể thay đổi, nhưng mục tiêu lưu giữ ký ức, bản sắc và sự hiện diện của con người thông qua giọng nói vẫn không đổi.
“Công nghệ ở đây nó góp phần biến một cái thứ vô hình, một cái thứ rất là khó nắm bắt, như là giọng nói với con người thành một cái cách để chúng ta có thể lưu trữ ký ức, để chúng ta kết nối”.
Giọng nói vốn quá quen thuộc trong đời sống đến mức con người dễ bỏ qua nó. Nhưng khi được đặt vào một hình thức mới, nó trở thành một cách để nhìn lại ký ức, bản sắc và cộng đồng.
Với Trung, đây là minh chứng rằng công nghệ sáng tạo không nhất thiết phải tạo ra những thứ xa lạ với con người. Nó có thể giúp con người chú ý hơn đến chính những điều rất căn bản trong đời sống.
Voice Gems cũng cho thấy một đặc điểm khác trong cách Trung làm việc: công nghệ đứng sau tác phẩm không bao giờ cố định.
Theo thời gian, những công cụ mới xuất hiện và được đưa vào quy trình, nhưng không nhất thiết để thay thế toàn bộ những gì đã có.
Gần đây, các công cụ AI như Claude và Codex giúp Trung xây dựng những phần mềm được tùy chỉnh sát hơn với nhu cầu của dự án, điều chỉnh các hệ thống mã nguồn mở phức tạp cho những mục đích nghệ thuật cụ thể, đồng thời đơn giản hóa nhiều quy trình vốn từng đòi hỏi hệ thống kỹ thuật cồng kềnh hơn.
Song song với đó, anh vẫn sử dụng những công cụ sáng tạo quen thuộc trong âm thanh, đồ họa thời gian thực, 3D, kết xuất hình ảnh và chế tác vật lý.
“Với tôi, việc kết hợp công nghệ từ nhiều thế hệ khác nhau có giá trị hơn là đơn thuần dùng công nghệ mới để thay thế cái cũ”.
Cách tiếp cận này cũng cho thấy AI, trong thực hành của Trung, không đứng riêng thành một lớp công nghệ mới. Nó được đặt cạnh những phương pháp và công cụ đã tồn tại từ trước, cùng tham gia vào một quy trình sáng tạo mà mục tiêu cuối cùng vẫn là tác phẩm.
Một thay đổi khác mà Trung nhận thấy là khả năng làm việc linh hoạt hơn mà không phải đánh đổi hiệu năng.
Ngày càng nhiều công đoạn trong toàn bộ quy trình sáng tạo có thể thực hiện ngay trên MacBook M5 Max, với năng lực sản xuất được gói gọn trong một thiết bị. Một số hệ thống do Trung tự phát triển trước đây có dung lượng lên đến hàng gigabyte nay đã được tối ưu xuống chỉ còn vài trăm, thậm chí vài chục megabyte.
Quá trình lập trình cũng trở nên liền mạch hơn. Trung có thể bắt đầu triển khai một ý tưởng từ xa, thử nghiệm hoặc gỡ lỗi mã trên iPhone, rồi tiếp tục phát triển trực tiếp trên MacBook M5 Max.
Thiết bị đủ khả năng xử lý nhiều công đoạn trong quy trình, từ lập trình, mô phỏng đến kết xuất hình ảnh, video, âm thanh và hoàn thiện đầu ra cuối cùng.
Với Trung, sự kết hợp giữa hiệu năng, tính di động, hiệu quả và trải nghiệm liền mạch giữa các thiết bị đang giúp loại bỏ nhiều rào cản kỹ thuật từng xuất hiện trong quá trình làm việc hơn một thập kỷ qua.
Nhưng điều đáng chú ý là anh không xem việc công nghệ ngày càng mạnh hơn là đích đến. Ngược lại, công nghệ càng được tối ưu, anh càng muốn nó lùi về phía sau để nhường chỗ cho ý tưởng sáng tạo.
“Hãy sẵn sàng thử, hãy sẵn sàng sai”
Với những người trẻ muốn theo đuổi nghệ thuật trong thời đại AI, Trung không cho rằng câu trả lời nằm ở việc phải biết thật nhiều công cụ.
Điều đầu tiên, theo anh, là đừng vội định nghĩa mình bằng một công cụ, một lĩnh vực hay một nhãn mác.
“Đặc biệt là trong cái thời điểm mà mọi thứ đang thay đổi rất là nhanh như bây giờ thì chúng ta lại càng cần phải đi vào bên trong”, anh chia sẻ.
Đi vào bên trong sự tò mò. Khả năng quan sát. Và những câu hỏi của chính mình. Trung cho rằng người trẻ có thể đặt nhiều câu hỏi hơn, thậm chí đặt câu hỏi về chính cách họ đặt câu hỏi và cách họ giải quyết vấn đề.
Với AI, anh cũng không khuyên nghệ sĩ đứng ngoài. Ngược lại. Muốn hiểu một công nghệ có thể đi đến đâu, cách duy nhất là sử dụng nó, thực hành với nó và thử nghiệm.
Thậm chí, cần sẵn sàng sử dụng nó theo những cách không được thiết kế ban đầu. “Quan trọng là sẵn sàng dùng sai nó nữa”, Trung nói.
Bảo muốn đẩy công nghệ đến giới hạn mà có thể ngay cả những người tạo ra nó cũng chưa biết. Qua quá trình đó, người nghệ sĩ không chỉ hiểu thêm về công cụ mà còn rèn luyện khả năng nhận biết trước những dòng thông tin phức tạp đang xuất hiện mỗi ngày.
Công nghệ càng nhiều, khả năng phân biệt của con người càng quan trọng.
“Tôi muốn công nghệ giúp con người hiểu nhau hơn”
Việc xuất hiện trong chiến dịch toàn cầu Những Người Ôm Giấc Mơ của Apple vì thế đến với Trung Bảo vào một thời điểm đặc biệt.
Anh nói mình “rất vinh dự” khi được đại diện Việt Nam xuất hiện trong chiến dịch. Nhưng điều khiến anh quan tâm không chỉ là sự ghi nhận dành cho một nghệ sĩ Việt Nam.
Đó còn là cơ hội để nói nghiêm túc hơn về công nghệ và AI trong tương lai.
Khi ngày càng có nhiều lo ngại rằng AI có thể thay thế con người, những giá trị cốt lõi hay thậm chí thay thế nghệ sĩ, Bảo muốn chuyển trọng tâm sang một câu hỏi khác: Con người đang lựa chọn dùng công nghệ để làm gì?
Trong Voice Gems, công nghệ trở thành một ngôn ngữ để tôn vinh bản sắc con người.
Trong những dự án khác, Trung và cộng sự quan tâm đến việc đưa nghệ thuật ra khỏi màn hình cá nhân, trở lại với không gian công cộng.
Bởi khi sự chú ý của con người ngày càng bị phân mảnh, những trải nghiệm mà nhiều người cùng hiện diện, cùng chú tâm và cùng tạo ra một giá trị chung có thể trở nên quan trọng hơn.
“Mọi người có thể cùng nhau hiện diện ở trong cùng một không gian, cùng nhau chú tâm, cùng nhau tạo nên những cái trải nghiệm và những giá trị chung”.
Vì vậy, câu hỏi khiến Trung hào hứng không phải là công nghệ sẽ thay thế được bao nhiêu thứ.
“Điều khiến tôi hào hứng không phải là cái việc công nghệ ngày càng có thể thay thế được bao nhiêu thứ, mà là nó có thể tạo thêm được bao nhiêu nền tảng để con người ta có thể hiểu nhau hơn, có thể dẫn đến sự đồng cảm và tiến gần với nhau hơn”, nam nghệ sĩ chia sẻ.
Huỳnh Duy
