Từng tin rằng đổi mới công nghệ có thể giúp con người giải quyết những vấn đề do chính nó tạo ra, Bill Gates giờ đây thừa nhận AI đang phát triển nhanh đến mức xã hội có nguy cơ không kịp chuẩn bị để thích ứng.
Trong một bài viết mới, nhà đồng sáng lập Microsoft cho biết đây là một trong những lần hiếm hoi ông mong một công nghệ phát triển chậm lại. Không phải vì AI thiếu tiềm năng, mà bởi năng lực của công nghệ đang tiến nhanh hơn tốc độ xây dựng chính sách, đào tạo lại người lao động và thiết lập các cơ chế kiểm soát rủi ro.
Hàng loạt công việc có thể biến mất trong 10 năm tới
Theo Bill Gates, AI có khả năng mang lại những lợi ích lớn cho xã hội, từ mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, tư vấn y tế đến cung cấp các dịch vụ chuyên môn với chi phí thấp hơn.
Tuy nhiên, lợi ích kinh tế từ AI không đảm bảo sẽ được phân bổ đồng đều. Nếu năng suất và lợi nhuận chủ yếu tập trung vào một nhóm nhỏ trong khi nhiều người mất việc hoặc giảm thu nhập, công nghệ này có thể khiến khoảng cách giàu nghèo trở nên lớn hơn.
Điểm khiến AI khác với nhiều cuộc cách mạng công nghệ trước đây nằm ở phạm vi công việc mà nó có thể tác động.
Trong các giai đoạn tự động hóa trước, máy móc chủ yếu thay thế sức lao động thể chất. Những nghề biến mất thường được bù đắp một phần bằng các công việc mới, nhưng quá trình này có thể kéo dài hàng thập kỷ.
AI đang tiến vào một vùng khác: Những công việc dựa trên khả năng nhận thức.
Lập trình, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng, pháp lý hay nhiều nhiệm vụ văn phòng có thể nằm trong nhóm chịu tác động sớm khi các hệ thống AI ngày càng có khả năng suy luận, xử lý thông tin và giao tiếp.
Đáng chú ý, quá trình này có thể tự thúc đẩy. Khi một doanh nghiệp sử dụng AI hoặc robot để giảm chi phí, các đối thủ có thể buộc phải làm điều tương tự để duy trì sức cạnh tranh. Khi hiệu quả kinh tế trở nên đủ lớn, tự động hóa không còn đơn thuần là một lựa chọn công nghệ mà có thể trở thành yêu cầu của thị trường.
Bill Gates đặc biệt lưu ý tới nhóm lao động trẻ. Những vị trí đầu vào vốn là nơi người mới đi làm tích lũy kinh nghiệm và kỹ năng có thể bị thu hẹp nếu doanh nghiệp có thể dùng AI để xử lý một phần công việc với chi phí thấp hơn.
Trong trường hợp đó, vấn đề không chỉ là một số nghề biến mất, mà còn là liệu xã hội có tạo ra đủ nhanh những vị trí mới để thế hệ lao động tiếp theo bước vào hay không.
Theo Gates, tác động của AI không dừng lại trên thị trường lao động.
Một công cụ có thể giúp chuyên gia phát hiện lỗ hổng an ninh mạng cũng có thể bị lợi dụng để tìm và khai thác những điểm yếu tương tự. Những tiến bộ trong AI còn đặt ra câu hỏi về khả năng công nghệ bị sử dụng cho các hoạt động nguy hiểm trong lĩnh vực sinh học.
Với trẻ em và thanh thiếu niên, các trợ lý AI hay "người bạn ảo" có thể hỗ trợ học tập và cung cấp thông tin, nhưng đồng thời đặt ra những câu hỏi mới về sự phát triển nhận thức, khả năng hình thành các mối quan hệ và mức độ phụ thuộc vào tương tác với máy móc.
Điểm đáng lo là tốc độ thay đổi giữa công nghệ và thể chế không giống nhau.
Một mô hình AI mới có thể xuất hiện chỉ sau vài tháng, trong khi việc xây dựng luật, thiết lập cơ chế giám sát, thay đổi chương trình đào tạo hoặc đào tạo lại hàng triệu người lao động có thể mất nhiều năm.
Khoảng cách đó, theo Gates, đang ngày càng trở thành một vấn đề lớn.
Cuộc đua AI cần một luật chơi mới
Bill Gates cho rằng không thể chỉ dựa vào các công ty công nghệ để tự kiểm soát những rủi ro do AI tạo ra.
Các doanh nghiệp có động lực đầu tư vào an toàn, nhưng đồng thời cũng chịu sức ép phải phát triển những mô hình mạnh hơn, nhanh hơn và giành lợi thế trước đối thủ. Trong một cuộc đua như vậy, lợi ích của từng doanh nghiệp không phải lúc nào cũng đồng nhất với lợi ích dài hạn của xã hội.
Vì thế, Gates kêu gọi chính phủ đóng vai trò lớn hơn trong việc quản trị AI.
Theo ông, AI không còn là vấn đề riêng của ngành công nghệ mà liên quan trực tiếp đến an ninh, việc làm, giáo dục, y tế, tài chính và nhiều lĩnh vực khác. Những rủi ro có tính xuyên biên giới như tấn công mạng hay việc phổ biến các công nghệ nguy hiểm cũng đòi hỏi sự phối hợp ở cấp độ quốc tế.
Tuy nhiên, ngay cả Gates cũng thừa nhận việc tìm ra một kế hoạch đáng tin cậy để làm chậm tốc độ phát triển AI trên toàn cầu gần như không khả thi trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gắn với lợi ích kinh tế và địa chính trị.
Thay vì tìm cách "hãm phanh" AI, nhiệm vụ thực tế hơn có thể là giúp các thể chế thích ứng nhanh hơn.
Không phải việc gì AI làm được cũng nên giao cho AI
Ở cấp độ chính sách, Gates cho rằng xã hội có thể lựa chọn duy trì một số công việc cho con người ngay cả khi máy móc đủ khả năng thực hiện chúng.
Trong những lĩnh vực như chăm sóc người cao tuổi, giáo dục hay một số công việc trong y tế, hiệu suất và chi phí không nên là hai tiêu chí duy nhất quyết định có tự động hóa hay không. Sự hiện diện, đồng cảm và tương tác giữa người với người vẫn có giá trị riêng.
Ông cũng đề cập khả năng đánh thuế việc sử dụng AI hoặc robot. Khoản thu này có thể được dùng để hỗ trợ đào tạo lại người lao động và củng cố hệ thống an sinh xã hội, đồng thời phần nào làm chậm tốc độ thay thế lao động nếu quá trình tự động hóa diễn ra quá nhanh.
Những cảnh báo của Gates không đồng nghĩa ông chuyển sang phản đối AI.
Ngược lại, ông vẫn đánh giá cao khả năng của công nghệ trong việc thúc đẩy nghiên cứu khoa học, cải thiện chăm sóc sức khỏe, mở rộng giáo dục và nâng cao chất lượng dịch vụ công.
Điều thay đổi nằm ở kỳ vọng.
Nếu trước đây có thể tin rằng đổi mới và thị trường sẽ giúp những lợi ích công nghệ lan tỏa rộng rãi, thì với AI, Gates cho rằng điều đó không còn là kết quả có thể mặc định.
AI có thể tạo ra nhiều của cải hơn, giải phóng con người khỏi những công việc lặp lại và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức. Nhưng công nghệ không tự quyết định ai được hưởng những thành quả đó, ai mất việc và những người bị thay thế sẽ tìm được cơ hội mới ở đâu.
Đó cũng là câu hỏi lớn hơn mà kỷ nguyên AI đặt ra.
Không chỉ là máy móc có thể làm được gì, mà là xã hội muốn máy móc làm đến đâu; công việc nào vẫn nên được dành cho con người; thành quả của tự động hóa sẽ được phân chia như thế nào; và ai sẽ gánh chi phí của quá trình chuyển đổi.
Nếu AI thực sự có khả năng thay đổi cách con người làm việc, học tập, giao tiếp và phân phối của cải, những quyết định đó sẽ không thể chỉ nằm trong phòng nghiên cứu của các công ty công nghệ.
Chúng sẽ trở thành một lựa chọn mà toàn xã hội phải cùng tham gia định hình.
Tham khảo Tech Yahoo
Huỳnh Duy
