Vì sao một con bò sữa phải bay?
Nếu đặt câu hỏi này giữa một bộ phim Việt thông thường thậm chí ở trong đời sống thường nhật, có lẽ không ít người sẽ nghĩ đây là một chi tiết kỳ quặc, một câu hỏi ngớ ngẩn, chẳng biết phải cắt nghĩa thế nào. Nhưng với Bò Sữa Bay, sự phi lý ấy lại là một phần tinh thần của bộ phim. Lấy bối cảnh nông trường Mộc Châu những năm 1990, tác phẩm của đạo diễn trẻ Nguyễn Phạm Thành Đạt (sinh năm 2002) đưa khán giả vào một câu chuyện vừa hài hước, vừa kỳ ảo, có cả tình yêu, hành động lẫn những toan tính đời thường xoay quanh một công thức sữa bí mật.
Đây không phải một bộ phim hoàn hảo, càng không phải lựa chọn phù hợp với mọi khán giả. Thế nhưng, giữa một thị trường mà những công thức quen thuộc vẫn đang chiếm ưu thế, sự xuất hiện của một tác phẩm có phần "điên rồ" như Bò Sữa Bay lại gợi ra một câu chuyện đáng bàn: Điện ảnh Việt cần thêm những người dám “bay”, dám mạo hiểm, kể cả khi họ chưa tìm được cách biến mọi ý tưởng của mình thành một bộ phim thực sự trọn vẹn.
Những công thức an toàn dần trở nên quen thuộc với phim Việt
Không khó để nhận ra một số mô típ đã trở nên quen thuộc trong phim Việt những năm gần đây. Drama gia đình, những mâu thuẫn giữa các thế hệ, chuyện ngoại tình, tình tay ba, tình yêu trắc trở, kinh dị báo thù, những bí mật được che giấu qua nhiều năm liên tục xuất hiện trên màn ảnh. Đây không phải những đề tài lỗi thời. Trái lại, chúng gần gũi với đời sống, dễ tạo sự đồng cảm và giúp nhiều tác phẩm chạm đến hàng triệu khán giả.
Chẳng nói đâu xa, đề tài gia đình là một ví dụ điển hình. Mối quan hệ cha mẹ - con cái, khoảng cách thế hệ, sự hy sinh của đấng sinh thành, những đứa con nổi loạn hay bí mật khiến một gia đình đứng bên bờ tan vỡ đều là những xung đột có sẵn sức nặng cảm xúc. Đặt nhân vật vào một hoàn cảnh đủ éo le, đẩy mâu thuẫn lên cao trào rồi đưa họ đến một cuộc hòa giải hoặc nhận ra giá trị của tình thân, bộ phim đã có trong tay một bộ khung tương đối dễ tiếp cận. Bố Già, Nhà Ba Tôi Một Phòng hay Nghỉ Hè Sợ Nghỉ Hưu, Ngày Con Còn Mẹ đều cho thấy sức hút của chất liệu gia đình, dù mỗi tác phẩm có cách tiếp cận và mức độ thành công riêng.
Tương tự, với đề tài tình yêu và hôn nhân, những câu chuyện người thứ ba, phản bội, tranh giành tình cảm hay bí mật trong đời sống vợ chồng cũng là nguồn chất liệu dễ tạo ra xung đột. Cái Giá Của Hạnh Phúc từng khai thác những góc khuất phía sau một gia đình giàu có, ở đó sự phản bội và những bí mật hôn nhân đe dọa phá vỡ hình ảnh tổ ấm hoàn mỹ.
Thỏ Ơi!! lại đưa những mối quan hệ tình cảm phức tạp, sự nghi ngờ và những bí mật giữa các nhân vật vào trung tâm câu chuyện. Chị Chị Em Em 3 dù vấp phải tranh cãi vẫn nhẹ nhàng ẵm hơn 100 tỷ sau 8 ngày khởi chiếu, cũng vì khán giả muốn xem vụ lùm xùm tay 5 trong phim như thế nào, bên cạnh việc thấy “idol” của mình tỏa sáng ra sao. Những đề tài này có ưu thế là dễ kích thích sự tò mò, tạo tranh luận và khiến khán giả muốn biết ai đúng, ai sai, ai là người phản bội và sự thật cuối cùng sẽ được phơi bày như thế nào.
Nhưng vấn đề ở chỗ, nếu quá nhiều bộ phim cùng tìm đến một vùng chất liệu, trải nghiệm của khán giả sẽ dần thiếu đi sự mới mẻ. Sự lặp lại đôi khi thậm chí không chỉ nằm ở đề tài mà còn xuất hiện trong chính cấu trúc kịch bản. Có không ít những bộ phim vận hành quen thuộc: bộ phim mở đầu bằng những mâu thuẫn nhỏ nhặt, sau đó liên tục xuất hiện những bí mật hoặc hiểu lầm khiến quan hệ giữa các nhân vật trở nên căng thẳng. Cao trào thường được đẩy lên bằng một biến cố lớn, một sự thật bất ngờ hoặc một màn đối đầu cảm xúc. Đến cuối cùng, nhân vật phải trả giá, nhận ra sai lầm, tha thứ cho nhau hoặc tìm cách hàn gắn những tổn thương.
Với phim tình cảm, đó có thể là sự xuất hiện của người thứ ba, một cú phản bội hay một bí mật quá khứ. Với phim gia đình, đó có thể là bệnh tật, biến cố sinh tử hoặc sự ra đi của một người thân khiến những người ở lại nhận ra điều gì mới thực sự quan trọng.
Tất nhiên, không thể đánh đồng tất cả những bộ phim cùng khai thác một đề tài là lặp lại nhau. Chị Dâu cũng kể câu chuyện về mâu thuẫn trong gia đình, nhưng đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa chị dâu và các em chồng, lấy một đám giỗ làm không gian để từng lớp xung đột được bóc tách. Góc nhìn cụ thể và cách xây dựng nhân vật nhiều chiều đã giúp bộ phim tạo được màu sắc riêng. Điều đó chứng minh một đề tài quen thuộc vẫn có thể trở nên mới mẻ nếu người làm phim tìm được góc nhìn khác, thay vì chỉ tái sử dụng những tình huống và cách giải quyết đã có sẵn.
Vậy tại sao những công thức đó vẫn được lựa chọn hết lần này đến lần khác? Bởi suy cho cùng, đó đều là công thức bảo đảm sức hút phòng vé đã được chứng minh. Một bộ phim điện ảnh cần kinh phí, cần khán giả và phải đối diện với rủi ro phòng vé. Những đề tài gần gũi, những thể loại đã có tiền lệ thành công thường giúp nhà sản xuất dễ hình dung nhóm khán giả mục tiêu, dễ xây dựng chiến dịch quảng bá và có cơ sở hơn để dự đoán khả năng thu hồi vốn. Nên việc các nhà sản xuất tiếp tục lựa chọn nó là điều dễ hiểu.
Nhưng nếu sự an toàn trở thành ưu tiên quá lớn, những dự án có ý tưởng mới lạ, khó phân loại hoặc chưa có tiền lệ thương mại sẽ dễ bị xem là một khoản đầu tư nhiều rủi ro.
Một ngành công nghiệp điện ảnh thực sự phát triển không thể chỉ được đo bằng số lượng phim trăm tỷ hay những kỷ lục doanh thu liên tiếp. Nó còn cần sự đa dạng trong thể loại, phong cách và tư duy sáng tạo. Khán giả cũng cần được bước vào những thế giới chưa từng nghĩ tới, được tiếp xúc với những ý tưởng lạ lẫm và trải nghiệm những cách kể chuyện không nằm trong khuôn mẫu.
Và đôi khi, để tạo ra một điều mới mẻ, người làm phim phải bắt đầu bằng một ý tưởng nghe qua đã thấy vô lý. Chẳng hạn như chuyện một con bò sữa có thể bay.
Bò Sữa Bay và cái ngông riêng
Đặt trong bức tranh ấy, Bò Sữa Bay là một trường hợp khá thú vị. Đây là phim điện ảnh đầu tay của đạo diễn Nguyễn Phạm Thành Đạt, một nhà làm phim trẻ lựa chọn bước vào cuộc chơi bằng một ý tưởng không dễ đóng khung. Anh mạnh dạn kết hợp nhiều màu sắc: hài hước, hành động, tình cảm, gia đình, tội phạm và kỳ ảo vào phim. Thay vì kể một câu chuyện tình cảm hay gia đình thuần túy, tác phẩm đưa khán giả đến nông trường Mộc Châu những năm 1990, có những toan tính xoay quanh công thức sữa bí mật, khát vọng đổi đời và các mối quan hệ tình cảm đan xen với những yếu tố kỳ ảo.
Câu chuyện xoay quanh Trâu (Nguyễn Hùng) cùng những người anh em lên kế hoạch đánh cắp công thức sữa bí mật của San (Ngọc Xuân), thứ được đồn đoán có khả năng chữa lành và trẻ hóa. Nhưng kế hoạch ấy nhanh chóng trở nên phức tạp khi Trâu nảy sinh tình cảm với San, trong khi cô lại có mối ràng buộc với Quân (Võ Điền Gia Huy) - một tay giang hồ nóng nảy. Mai (Tiểu Vy) cũng góp phần tạo nên mối tình tay tư. Từ một phi vụ tưởng chừng đơn giản, bộ phim mở ra thành chuỗi những mối quan hệ chồng chéo, những tình huống dở khóc dở cười và cả những biến cố nằm ngoài logic thông thường.
Bộ phim không ngại đặt nhiều chất liệu tưởng chừng chẳng liên quan cạnh nhau. Hài hước, hành động, tình cảm và kỳ ảo cùng tồn tại trong một câu chuyện và không ngại những tình huống kỳ quặc. Ngay cả ý tưởng về thứ sữa có khả năng trẻ hóa hay hình ảnh bò bay cũng cho thấy ê-kíp không muốn giới hạn trí tưởng tượng trong những gì thường thấy ở phim Việt. Người xem có thể cảm thấy bất ngờ, đôi lúc chưa quen với cách bộ phim chuyển dịch giữa các màu sắc thể loại, nhưng ít nhất, Bò Sữa Bay không tạo ra cảm giác đang xem lại một câu chuyện đã được kể quá nhiều lần.
Tác phẩm cũng không chỉ dựa vào một ý tưởng lạ để gây tò mò mà còn cố gắng xây dựng bầu không khí điện ảnh riêng. Tông màu xanh được sử dụng xuyên suốt tạo nên vẻ đẹp thị giác tuyệt đối điện ảnh, vừa gợi cảm giác hoài niệm, vừa khiến thế giới trong phim có phần mộng mị, siêu thực. Phần âm nhạc cũng là điểm cộng khi góp phần bồi đắp cảm xúc, giúp những khoảnh khắc trong phim có thêm khả năng lưu lại trong tâm trí người xem.
Sự lựa chọn này cũng khiến bộ phim trở thành một thử thách không nhỏ đối với chính người làm ra nó. Khi kết hợp nhiều thể loại, ranh giới giữa sự sáng tạo và cảm giác chắp vá rất mong manh. Một tác phẩm vừa muốn mang đến tiếng cười, vừa có hành động, tình cảm lại vừa xây dựng thế giới kỳ ảo sẽ cần một kịch bản đủ chắc tay để kết nối tất cả thành một tổng thể thống nhất. Không phải ý tưởng nào khác lạ cũng tự động trở thành một bộ phim hay. Sự táo bạo cần đi cùng khả năng kiểm soát nhịp kể, cách dựng và sự nhất quán trong thế giới mà tác phẩm tạo ra.
Nhưng cũng chính vì vậy, Bò Sữa Bay đáng được nhìn nhận như một nỗ lực khai phá. Có những lựa chọn chưa thực sự đạt đến độ mượt mà, có những ý tưởng có thể cần được tiết chế hoặc phát triển sâu hơn, nhưng điều đó không phủ nhận giá trị của việc một đạo diễn trẻ dám thử sức với một dự án có cá tính riêng. Đặc biệt, với một tác phẩm đầu tay, việc không chọn con đường dễ đi đã là một quyết định đáng chú ý.
Bởi ít nhất, bộ phim cho thấy một người làm phim trẻ đang muốn tìm kiếm ngôn ngữ riêng thay vì đi theo những lựa chọn đã quen thuộc. Tác phẩm có thể chưa kiểm soát hoàn toàn được tham vọng của mình, nhưng nó sở hữu những ý tưởng, hình ảnh và bầu không khí đủ khác biệt để người xem nhớ đến.
Điện ảnh Việt cần những bộ phim dám thử, kể cả khi chúng chưa hoàn hảo
Thực tế, điều điện ảnh Việt cần không đơn thuần là những bộ phim có nội dung kỳ lạ, hình ảnh khác thường hay cố tình tạo ra những cú twist để gây bất ngờ. Sự mới mẻ phải đến từ tư duy kể chuyện, cách xây dựng nhân vật, lựa chọn ngôn ngữ điện ảnh, nhịp dựng và cách đạo diễn đưa khán giả bước vào thế giới của mình. Một bộ phim có thể kể về gia đình nhưng vẫn mới mẻ nếu tìm được góc nhìn chưa từng được khai thác. Một câu chuyện tình yêu cũng có thể khác biệt nếu được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh riêng. Và một con bò sữa bay lên trời, suy cho cùng, cũng chỉ có ý nghĩa khi nó thuộc về một thế giới mà người làm phim thực sự muốn tạo ra.
Đó là lý do những thử nghiệm như Bò Sữa Bay có ý nghĩa, ngay cả khi phim chưa hoàn toàn chinh phục được số đông khán giả. Không phải mọi thử nghiệm đều thành công. Nhưng nếu không được phép thử nghiệm, nếu mọi dự án đều phải cân nhắc xem chất liệu nào đang dễ bán vé nhất, thì những ý tưởng có khả năng mở rộng biên độ sáng tạo của điện ảnh sẽ rất khó xuất hiện.
Đặc biệt, sự tham gia của những đạo diễn trẻ như Nguyễn Phạm Thành Đạt mang đến một nguồn năng lượng đáng kỳ vọng. Họ có thể có cách nhìn khác về điện ảnh, ít bị ràng buộc bởi những quy chuẩn đã tồn tại lâu năm và sẵn sàng tiếp cận những hình thức kể chuyện mới. Tất nhiên, tuổi trẻ không phải bảo chứng cho tài năng hay sự sáng tạo vì dù gì làm phim vẫn cần kiến thức, trải nghiệm, bản lĩnh nghề nghiệp và khả năng hoàn thiện tác phẩm. Nhưng điện ảnh cũng cần tạo ra không gian để họ được thử và trưởng thành qua từng dự án, thay vì chỉ trao cơ hội cho những lựa chọn đã được kiểm chứng.
Nhìn rộng hơn, sự đa dạng thể loại mới là điều giúp thị trường điện ảnh phát triển bền vững. Khán giả không chỉ cần phim kinh dị để giật mình, phim gia đình để khóc hay phim tình cảm để đồng cảm. Họ cũng nên được xem những tác phẩm kỳ quặc, siêu thực, giàu trí tưởng tượng, những câu chuyện không dễ phân loại và những bộ phim khiến họ phải suy nghĩ về cách điện ảnh có thể vận hành. Cần những đạo diễn hiểu thị trường, nhưng cũng cần những người sẵn sàng bước ra ngoài những gì thị trường đang quen thuộc. Cần những câu chuyện khiến khán giả rơi nước mắt, nhưng cũng cần những câu chuyện khiến họ phải tự hỏi: Tại sao người làm phim lại nghĩ ra được điều này?
Càng có nhiều lựa chọn, khán giả càng có cơ hội khám phá những trải nghiệm mới, còn người làm phim cũng có thêm động lực để tìm kiếm tiếng nói riêng.
Vậy nên, vì sao con bò sữa phải bay? Có lẽ bởi người làm phim đã không muốn nó mãi chỉ đứng yên trên mặt đất. Và điện ảnh cũng vậy. Nếu cứ quanh quẩn với những câu chuyện đã biết, những cách kể đã quen, chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết màn ảnh Việt còn có thể đi xa đến đâu. Bò Sữa Bay có thể chưa bay cao như kỳ vọng, nhưng ít nhất, nó đã thử cất cánh. Và điện ảnh cần nhiều hơn những chuyến bay như thế.
Mộng Du
