Bệnh dại từ lâu vẫn là một vấn đề y tế công cộng vô cùng nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu. Do vi rút dại tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương, người nhiễm phải chịu đựng hàng loạt triệu chứng tàn khốc như dị cảm, sợ nước và mất dần ý thức.
Một khi đã phát bệnh, tỷ lệ tử vong lên tới gần 100%, số trường hợp được chữa khỏi trong lịch sử y học chỉ đếm trên đầu ngón tay. Mỗi năm, căn bệnh này cướp đi sinh mạng của khoảng 59.000 người, trong đó 40% là trẻ em dưới 15 tuổi, chủ yếu tập trung tại châu Á và châu Phi.
Đáng chú ý, 99% ca nhiễm ở người xuất phát từ loài chó, bên cạnh các loài có nguy cơ cao khác như mèo, dơi cùng các loài ăn thịt hoang dã như cáo hay chó sói.
Trước hiểm họa thường trực đó, kế hoạch rải hàng triệu liều bả vắc xin dại vào các cánh rừng do Bộ Nông nghiệp Mỹ công bố gần đây đã gây xôn xao dư luận quốc tế. Nhiều người vội vã đặt câu hỏi liệu có phải tình hình dịch tễ tại xứ sở cờ hoa đang bùng phát nghiêm trọng đến mức mất kiểm soát.
Tuy nhiên, đằng sau động thái rầm rộ này lại là một chiến lược kiểm soát dịch bệnh mang tính dài hạn và bài bản.
Ngay từ thế kỷ trước, Mỹ đã thực hiện chính sách bắt buộc đăng ký và tiêm phòng vắc xin cho chó nuôi, đồng thời thu gom, quản lý và tiêm ngừa cho chó hoang.
Nhờ vậy, tỷ lệ bao phủ vắc xin ở chó nhà luôn duy trì ở mức rất cao trong thời gian dài, triệt tiêu gần như hoàn toàn các ca bệnh dại bắt nguồn từ nguồn lây này. Dẫu vậy, các loài động vật hoang dã như gấu mèo, chồn hôi, dơi và cáo lại là đối tượng rất khó theo dõi.
Kể từ năm 1995, Bộ Nông nghiệp Mỹ đã hợp tác cùng các cơ quan liên bang, cấp bang, trường đại học và các tổ chức liên quan để giám sát chương trình quản lý bệnh dại quốc gia.
Sau hơn 30 năm tích lũy kinh nghiệm, giải pháp hữu hiệu nhất được đưa ra là thả bả chứa vắc xin dại dạng uống vào môi trường sống tự nhiên. Những viên bả này được bọc bằng bột cá tỏa mùi hương đặc trưng, tạo sức hấp dẫn cực mạnh đối với các vật chủ tiềm tàng như gấu mèo, sói đồng cỏ và cáo xám. Vắc xin bên trong được điều chế chuyên biệt để vô hiệu hóa các biến thể vi rút dại lưu hành trên các loài động vật này.
Bắt đầu từ giữa tháng 10, Bộ Nông nghiệp Mỹ sẽ triển khai đợt thả bả quy mô lớn tại các bang đông nam gồm Virginia, North Carolina, Tennessee, Georgia và Alabama. Do diện tích rừng núi quá rộng lớn, việc sử dụng máy bay trực thăng để rải bả từ trên không là phương án tối ưu duy nhất. Phương thức này từng được tiến hành vào năm ngoái và ghi nhận hiệu quả vượt trội, mở đường để trở thành hoạt động định kỳ trong tương lai.
Mục tiêu của chiến dịch không kích này là thiết lập một hàng rào vắc xin bền vững. Do thú hoang có tập tính sinh sống trong phạm vi địa bàn cố định, việc gây miễn dịch cho các cá thể ở vùng rìa sẽ chặn đứng nguy cơ vi rút phát tán ra các khu vực xung quanh, sau đó cơ quan chức năng sẽ thu hẹp dần phạm vi thả bả cho tới khi dập tắt mầm bệnh trong vùng.
Bộ Nông nghiệp Mỹ cũng khẳng định các mồi bả này hoàn toàn vô hại với con người và vật nuôi. Người dân khi phát hiện chỉ cần phớt lờ, dắt thú cưng rời đi, hoặc đeo găng tay đưa bả ra xa nơi ở nếu muốn hỗ trợ dọn dẹp.
Nhìn sang bức tranh dịch tễ tại Trung Quốc, câu hỏi đặt ra là vì sao một biện pháp hiệu quả như vậy lại chưa được áp dụng rộng rãi. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự khác biệt về nguồn lây nhiễm giữa hai quốc gia.
Tại Mỹ, từ thập niên 1970, chủng vi rút dại trên loài gấu mèo đã lây lan mạnh ở miền đông rồi tự tuần hoàn qua nhiều thế hệ trong quần thể thú hoang mà không cần đến vật chủ trung gian là chó.
Ngược lại, tại Trung Quốc, có tới 95% số ca mắc bệnh dại ở người xuất phát trực tiếp từ chó nhà và chó hoang, trong khi tỷ lệ lây truyền từ động vật hoang dã ở mức cực kỳ thấp.
Do tỷ lệ tiêm phòng ở đàn chó nuôi và chó thả rông tại Trung Quốc trong quá khứ chưa đạt mức lý tưởng, vi rút dại vẫn có cơ hội âm ỉ tuần hoàn giữa các cá thể chó. Khả năng người dân chạm trán chó thả rông ngoài đường phố cao hơn rất nhiều so với việc tiếp xúc với thú rừng.
Vì thế, trọng tâm chống dịch tại quốc gia này vẫn là đẩy mạnh tiêm chủng quy mô lớn cho đàn chó - tương tự con đường Mỹ từng thực hiện ở thế kỷ trước. Đối với chó hoang, chính quyền các địa phương kết hợp kiểm soát, thu gom và tổ chức gây miễn dịch tại chỗ.
Loại mồi bả vắc xin cho thú hoang hiện chỉ dừng lại ở bước nghiên cứu và thử nghiệm diện hẹp nhằm tránh gánh nặng chi phí khổng lồ.
Dẫu vậy, các cơ quan lâm nghiệp và kiểm soát dịch bệnh vẫn duy trì lấy mẫu định kỳ trên cáo, lửng chó và lửng để giám sát, sẵn sàng rải bả nhân công cục bộ nếu phát hiện khu vực có mật độ vi rút tăng cao.
Đức Khương
