Có lẽ rất nhiều người từng đặt câu hỏi vì sao hầu hết các thông tin liên quan đến thiên văn học, từ những hình ảnh sống động về bề mặt Sao Hỏa đến sự ra đời của các thiên hà sơ khai, đều do Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) công bố.
Liệu có phải các quốc gia khác, kể cả những cường quốc không gian đang nổi như Trung Quốc hay châu Âu, đang thiếu vắng những thiết bị phù hợp hay vì khoảng cách công nghệ quá lớn? Thực chất, để lý giải hiện tượng này, cần phải xét trên hai phương diện cốt lõi: NASA vừa là người khổng lồ mở đường trong lĩnh vực thám hiểm vũ trụ, vừa là một bậc thầy thực dụng trong nghệ thuật truyền thông khoa học.
Đầu tiên, phải thừa nhận một sự thật rằng trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, phần lớn nền tảng nhận thức của nhân loại về vũ trụ đều do NASA kiến tạo. Trong khi Liên Xô tạo ra những bước đi nền móng từ sớm, và châu Âu hay Trung Quốc mới trỗi dậy gần đây, thì NASA đã đạt được những thành tựu áp đảo cả về chiều sâu lẫn bề rộng. Đặc biệt, đối với các thiên thể trong hệ Mặt Trời, không hề cường điệu khi nói rằng có đến 99% kho tàng hình ảnh hiện nay đến từ NASA.
Cột mốc chói lọi nhất phải kể đến sứ mệnh Voyager. Tính đến nay, tàu Voyager 2 vẫn là một độc bản của lịch sử không gian khi là tàu thăm dò duy nhất từng bay sát Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương, gửi về trái đất toàn bộ dữ liệu quan sát trực tiếp mà chúng ta có.
Kế đến là tàu New Horizons với chuyến đi lịch sử đến Sao Diêm Vương vào năm 2015. Trước thời điểm đó, hành tinh lùn này chỉ là những điểm ảnh mờ nhạt. Nhưng khi bức ảnh cận cảnh đầu tiên được truyền về, toàn thế giới đã phải ngỡ ngàng trước những dải núi băng khổng lồ và bình nguyên băng nitơ trải rộng mang hình dáng trái tim.
Hay như việc khám phá Sao Thổ, trong khi nhiều quốc gia vẫn chưa từng tiếp cận hành tinh này, NASA đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh Cassini kéo dài suốt 13 năm. Tàu thăm dò này đã chỉ ra rằng vệ tinh Titan có các hồ metan lỏng, trong khi Enceladus ẩn chứa đại dương nước bên dưới lớp băng, mở ra những tia hy vọng lớn lao về sự tồn tại của sự sống ngoài Trái Đất.
Ở bình diện vũ trụ rộng lớn hơn, NASA cũng chưa từng có đối thủ. Từ bức ảnh huyền thoại Hubble Deep Field (Vùng Sâu Hubble) chụp lại những thiên hà sinh ra ở thời kỳ sơ khai của vũ trụ, cho đến việc cung cấp bằng chứng về năng lượng tối đẩy nhanh tốc độ giãn nở của vũ trụ.
Không dừng lại ở đó, kính viễn vọng James Webb, với khả năng hoạt động ở dải hồng ngoại, đang tiếp tục xuyên thủng bóng tối để bắt lại những tia sáng cổ xưa từ vụ nổ Big Bang cách đây hơn 13 tỷ năm. Trong khi đó, kính viễn vọng Kepler cũng đã định hình lại hoàn toàn tư duy của chúng ta về sự sống ngoài không gian khi xác nhận sự tồn tại của hàng ngàn ngoại hành tinh.
Tuy nhiên, bên cạnh ưu thế vượt trội về công nghệ, lý do thứ hai khiến NASA phủ sóng thông tin mạnh mẽ lại mang tính thế tục hơn rất nhiều: đó là vấn đề sống còn về ngân sách. Bầu sữa của NASA phụ thuộc hoàn toàn vào những đồng đô la từ Quốc hội Mỹ, và để Quốc hội gật đầu giải ngân, họ phải nhận được sự ủng hộ tuyệt đối từ công chúng nộp thuế.
Nếu dân chúng nghĩ rằng NASA đang ném tiền qua cửa sổ vào khoảng không vô định, áp lực cắt giảm ngân sách sẽ đè nặng lên các nghị sĩ. Ngược lại, nếu khơi dậy được niềm đam mê thám hiểm không gian trong lòng người dân, mọi ngân khoản khổng lồ đều trở nên hợp lý.
Chính vì vậy, mỗi một sứ mệnh lớn nhỏ, mỗi hình ảnh truyền về từ không gian đều là những bản báo cáo xuất sắc nhằm giải trình với người nộp thuế. Để làm được điều này, NASA đã xây dựng một hệ sinh thái truyền thông mở vô cùng thông minh.
Tất cả hình ảnh tuyệt đẹp từ Hubble, Webb hay các sứ mệnh khác đều được cung cấp hoàn toàn miễn phí mà không hề đi kèm bất cứ rào cản bản quyền nào. Bạn có thể in hình Sao Hỏa lên áo thun, đưa ảnh dải ngân hà vào sách giáo khoa hay làm phim tài liệu mà chẳng tốn một xu.
Chính sách hào phóng này đã biến mọi công dân toàn cầu thành những người tuyên truyền tình nguyện cho NASA, giúp thương hiệu của họ lan tỏa đến mọi ngóc ngách với tốc độ nhanh chóng hơn bất cứ một chiến dịch quảng bá nội bộ nào. Tựu trung lại, sự độc tôn thông tin thiên văn của NASA là kết quả hiển nhiên từ tiềm lực công nghệ vượt thời đại kết hợp cùng chiến lược lấy lòng công chúng bậc thầy.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
