Công nghệ được nhắn tới là: SPOT-MAS do Gene Solutions phối hợp với Viện Di truyền Y học nghiên cứu, phát triển đang mở ra hướng tiếp cận mới trong tầm soát ung thư sớm.
Công nghệ SPOT-MAS sử dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới để phát hiện DNA tế bào ung thư do khối u phóng thích vào trong máu (ctDNA) – những mảnh DNA nhỏ từ tế bào ung thư lưu hành trong máu. Phương pháp này thường được gọi là "sinh thiết lỏng" (liquid biopsy). Tuy nhiên, cần phân biệt rõ, đây không phải là sinh thiết mô và cũng không thay thế các phương pháp chẩn đoán truyền thống như nội soi, chụp chiếu hay sinh thiết khối u.
Trong giai đoạn 2018–2021, một nhóm gồm 18 tiến sĩ từ các trường đại học quốc tế cùng các bác sĩ chuyên ngành di truyền và ung bướu tại Việt Nam đã tham gia phát triển công nghệ này.
Quy trình SPOT-MAS được xây dựng dựa trên phân tích ctDNA kết hợp với công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới, thử nghiệm trên 1.620 mẫu bệnh chứng (bao gồm người mắc ung thư và người khỏe mạnh). Các kết quả ban đầu liên quan đến sinh thiết lỏng và biến đổi ctDNA đã được công bố trên nhiều tạp chí khoa học quốc tế như PLOS ONE (2019), Frontiers in Oncology (2020), Nature Scientific Reports (2021) và Cancer Investigation (2022).
Tại Việt Nam, báo cáo về hiệu quả công nghệ được công bố đầu năm 2022 cho thấy độ đặc hiệu đạt 95,9%. Đồng thời, SPOT-MAS cũng được trình bày tại nhiều hội nghị chuyên ngành lớn về ung thư trong nước.
Phân tích ctDNA hiện được xem là xu hướng mới trong y học chính xác. Trên thế giới, nhiều nghiên cứu về tầm soát đa ung thư bằng ctDNA đã được triển khai từ năm 2018, tiêu biểu là dự án CancerSEEK của Đại học Johns Hopkins. Đến năm 2021, một số xét nghiệm tương tự đã được ứng dụng tại Mỹ, châu Âu và Ấn Độ.
Các tổ chức chuyên môn như Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Mỹ và Hiệp hội Ung thư châu Âu đánh giá cao tiềm năng của phương pháp này trong hỗ trợ phát hiện sớm ung thư.
Tại Việt Nam, một chương trình nghiên cứu quy mô lớn mang tên K-DETEK đã được triển khai nhằm đánh giá công nghệ SPOT-MAS trên 2.442 mẫu, phối hợp cùng 13 bệnh viện lớn như Viện K, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, Bệnh viện Trung ương Huế… Kết quả kỳ vọng sẽ cung cấp thêm bằng chứng khoa học cho việc ứng dụng rộng rãi trong cộng đồng.
Dù có nhiều tiềm năng, các chuyên gia nhấn mạnh rằng phân tích ctDNA chỉ nên đóng vai trò bổ sung, không thay thế các phương pháp tầm soát ung thư thường quy.
Phương pháp này được khuyến nghị cho người trưởng thành có nguy cơ cao, đặc biệt là từ 40 tuổi trở lên. Tuy nhiên, không áp dụng cho phụ nữ mang thai, bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc người dưới 21 tuổi.
Kỳ vọng cho y học dự phòng tại Việt Nam
Theo các nhà khoa học, việc phát triển thành công một công nghệ tầm soát ung thư dựa trên ctDNA "made in Việt Nam" có ý nghĩa lớn trong giảm chi phí, tăng khả năng tiếp cận và thúc đẩy y học dự phòng.
Song song với nghiên cứu, các chương trình cộng đồng cũng đang được triển khai nhằm nâng cao nhận thức về tầm soát ung thư sớm. Mục tiêu dài hạn là hình thành thói quen kiểm tra sức khỏe định kỳ, từ đó phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm – yếu tố then chốt giúp tăng hiệu quả điều trị và giảm gánh nặng cho hệ thống y tế.
Trong bối cảnh ung thư ngày càng gia tăng và có xu hướng trẻ hóa, những tiến bộ như SPOT-MAS được kỳ vọng sẽ góp phần thay đổi cách tiếp cận, từ "phát hiện muộn – điều trị" sang "tầm soát sớm – phòng ngừa", mở ra cơ hội sống cho nhiều người bệnh.
Ngọc Minh
