Báo cáo đăng trên tạp chí Nature Medicine cho biết, năm 2022 thế giới ghi nhận gần 19 triệu ca ung thư mới. Trong đó, khoảng 38% trường hợp liên quan trực tiếp đến các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Điều này đồng nghĩa, hàng triệu người hoàn toàn có thể tránh được căn bệnh nguy hiểm này nếu điều chỉnh thói quen sinh hoạt từ sớm.
Thuốc lá và rượu bia – hai “thủ phạm” đứng đầu
Theo WHO, hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu, chiếm tới 15% tổng số ca ung thư mới, tương đương gần 3 triệu người mỗi năm. Ở nam giới, tỷ lệ này lên tới 23%. Chỉ riêng việc từ bỏ thuốc lá đã có thể làm giảm đáng kể nguy cơ mắc các bệnh ung thư phổi, thanh quản, thực quản, bàng quang và nhiều loại ung thư khác.
Không ít người vẫn giữ suy nghĩ “hút ít không sao” hoặc tin rằng cơ địa mình khỏe mạnh. Thế nhưng thực tế lâm sàng cho thấy tổn thương do khói thuốc tích lũy âm thầm qua từng năm. Đáng nói, không chỉ người hút mà cả người hít khói thuốc thụ động cũng đối mặt nguy cơ tương tự.
Đứng thứ hai là rượu bia, tác nhân của khoảng 3,2% số ca ung thư mới, tương đương 700.000 trường hợp mỗi năm. Rượu không chỉ liên quan đến ung thư gan mà còn làm tăng nguy cơ ung thư vú, đại trực tràng, khoang miệng và thực quản. Nhiều người coi vài ly mỗi ngày là “chuyện bình thường”, nhưng khi thói quen ấy kéo dài hàng chục năm, nguy cơ bệnh tật tăng lên rõ rệt.
Bà Isabelle Soerjomataram, chuyên gia dịch tễ học của WHO và là tác giả chính của nghiên cứu, nhận định việc kiểm soát các yếu tố như thuốc lá và rượu bia chính là cơ hội lớn nhất để giảm gánh nặng ung thư toàn cầu. Theo bà, đây không chỉ là vấn đề y tế mà còn là câu chuyện về nhận thức và thay đổi hành vi.
Béo phì, ô nhiễm và nhiễm trùng – những nguy cơ âm thầm
Ngoài thuốc lá và rượu bia, nhiều yếu tố khác cũng góp phần làm gia tăng số ca ung thư mỗi năm. Chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, lối sống ít vận động, sử dụng thuốc lá không khói, nhai trầu cau, tiếp xúc nhiều với tia cực tím hay sống trong môi trường ô nhiễm đều nằm trong nhóm nguy cơ hàng đầu.
Ô nhiễm không khí đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng tại nhiều khu vực. Nghiên cứu cho thấy tại Đông Á, khoảng 15% ca ung thư phổi ở phụ nữ có liên quan đến chất lượng không khí kém. Ở nam giới tại Bắc Phi và Tây Á, con số này lên tới 20%. Điều đó cho thấy môi trường sống có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, không kém gì thói quen cá nhân.
Bên cạnh đó, khoảng 10% ca ung thư mới bắt nguồn từ các tác nhân nhiễm trùng. Ở phụ nữ, virus HPV là nguyên nhân chính gây ung thư cổ tử cung. Dù đã có vaccine phòng ngừa hiệu quả, tỷ lệ tiêm chủng tại nhiều nơi vẫn còn thấp. Ở nam giới, ung thư dạ dày thường liên quan đến vi khuẩn Helicobacter pylori, dễ lây lan trong điều kiện vệ sinh kém hoặc nguồn nước không đảm bảo.
Ông André Ilbawi, Trưởng nhóm Kiểm soát Ung thư của WHO, cho rằng việc phân tích mô hình bệnh tật theo từng quốc gia sẽ giúp chính phủ xây dựng chiến lược phòng ngừa phù hợp, từ giảm thiểu ô nhiễm, cải thiện điều kiện sống đến tăng cường tiêm chủng và tầm soát sớm.
Thông điệp quan trọng nhất từ nghiên cứu này là ung thư không hoàn toàn là điều “không thể tránh”. Gần 4 trong 10 ca bệnh có thể phòng ngừa được. Những thay đổi tưởng chừng nhỏ như bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên hay tiêm vaccine đầy đủ có thể tạo ra khác biệt rất lớn cho sức khỏe lâu dài. Phòng bệnh, trong nhiều trường hợp, vẫn là “liều thuốc” hiệu quả và ít tốn kém nhất.
Trang Đào
