Một phát hiện mang tính đột phá vừa được công bố trên tạp chí Science Advances đã làm rúng động cộng đồng khoa học hành tinh. Xe tự hành Perseverance của NASA đã ghi nhận những tín hiệu hóa học hữu cơ mạnh mẽ và phức tạp nhất từ trước đến nay trên bề mặt Sao Hỏa.
Cụ thể, các nhà khoa học đã tìm thấy hàng trăm phép đo tích cực về carbon hữu cơ đại phân tử bên trong hai khối đá bùn cổ xưa tại mỏm đá Bright Angel, vị trí nằm dọc theo Neretva Vallis - một thung lũng sông cổ đại từng đổ nước vào miệng núi lửa Jezero từ hàng tỷ năm trước.
Mặc dù phát hiện này không đồng nghĩa với việc chứng minh sự sống cổ đại từng tồn tại trên hành tinh đỏ, nhưng nó mang lại một giá trị nghiên cứu vô song. Đây là lần đầu tiên carbon đại phân tử, một cấu trúc carbon phức tạp kích thước lớn thường gắn liền với sự sống, được phát hiện trực tiếp trên một bề mặt đá tự nhiên của Sao Hỏa.
Đối với giới khoa học, những khối đá bùn mịn và đất sét tại Bright Angel chính là những chiếc hòm báu vật hoàn hảo, có khả năng bẫy và lưu giữ các dấu vết hóa học mờ nhạt của sinh vật từ thuở sơ khai.
Đáng chú ý nhất trong số các mẫu vật được phân tích là khối đá bùn mang tên Cheyava Falls. Khối đá này vốn đã thu hút sự chú ý đặc biệt nhờ các dấu vết "đốm báo" giàu khoáng chất sắt phốt phát và sắt sunfua, những đặc điểm thường được tạo ra bởi hoạt động của vi sinh vật trên Trái Đất. Một nghiên cứu trên tạp chí Nature từng nhận định đây là một dấu hiệu sinh học tiềm năng.
Dù các quá trình hóa học phi sinh học cũng có thể tạo ra cấu trúc tương tự, nhưng các giả thuyết không liên quan đến sự sống đều đòi hỏi điều kiện môi trường khắc nghiệt về nhiệt độ hoặc độ axit, hoàn toàn mâu thu thuyền với các dữ liệu thực tế mà Perseverance thu thập được tại khu vực này.
Để đạt được kết quả này, nhóm nghiên cứu đã vận dụng tối đa năng lực của thiết bị SHERLOC gắn trên cánh tay robot của xe tự hành. Bằng cách sử dụng ánh sáng laser tia cực tím, SHERLOC đã lập bản đồ phân bố khoáng chất và phân tử hữu cơ, phát hiện carbon hữu cơ đan xen với nền đá silicat cũng như các khoáng chất cacbonat và sunfat thứ cấp.
Trong bối cảnh bầu khí quyển mỏng và bức xạ khắc nghiệt của Sao Hỏa luôn chực chờ phá hủy các chất hữu cơ, các khoáng chất này đã đóng vai trò như một căn hầm kiên cố bảo vệ cấu trúc carbon suốt hàng tỷ năm qua.
Cùng với việc xe tự hành Curiosity từng tìm thấy chất hữu cơ tại miệng núi lửa Gale cách đó hơn 2.175 dặm, phát hiện mới của Perseverance tại Jezero củng cố giả thuyết rằng các môi trường có khả năng bảo tồn sự sống không phải là hiếm trên Sao Hỏa cổ đại. Nơi đây từng là một thế giới có sông, hồ, bùn đất và một hệ thống hóa học carbon phong phú.
Tuy nhiên, ranh giới giữa "dấu hiệu sinh học tiềm năng" và "bằng chứng xác thực về sự sống" là điều mà bản thân chiếc xe tự hành không thể tự mình vượt qua. Theo tiến sĩ Kyle Uckert, nhà sinh học vũ trụ tại phòng thí nghiệm phản lực của NASA, thiết bị trên xe tự hành không thể phân biệt được nguồn gốc của carbon đến từ sinh học hay chỉ là các phản ứng hóa học thông thường.
Để đưa ra câu trả lời cuối cùng, các lát cắt siêu nhỏ của mẫu vật cần được phân tích chi tiết tới từng nguyên tử và tỷ lệ đồng vị bằng các hệ thống máy móc tối tân nhất trên Trái Đất.
Nhận thức được điều đó, Perseverance đã tiến hành khoan và niêm phong mẫu lõi đá của Cheyava Falls vào một ống nghiệm vô trùng mang tên Sapphire Canyon, sẵn sàng cho kế hoạch mang về Trái Đất. Thế nhưng, bi kịch của dự án khoa học lớn nhất thế kỷ đã xảy ra khi Mỹ quyết định khai tử sứ mệnh Mars Sample Return trong ngân sách năm tài chính 2026 với lý do chương trình này không bền vững về mặt tài chính.
Quyết định này đẩy các nhà khoa học vào tình cảnh trớ trêu. Họ đang sở hữu một trong những bộ mẫu vật hành tinh hấp dẫn nhất lịch sử nhân loại nhưng lại không có bất kỳ phương án nào được lên lịch để đưa chúng về nước. Trong khi đó, dù sứ mệnh Thiên vấn-3 của Trung Quốc dự kiến sẽ thực hiện việc lấy mẫu Sao Hỏa vào năm 2028, hành trình này sẽ không tiếp cận khu vực miệng núi lửa Jezero để thu hồi ống nghiệm của Perseverance.
Tính đến tháng 6 năm 2026, xe tự hành Perseverance đã bền bỉ vượt qua quãng đường tương đương một giải chạy marathon kể từ khi đặt chân lên hành tinh đỏ vào năm 2021. Con tàu vẫn tiếp tục di chuyển, Sao Hỏa vẫn tiếp tục phơi bày những manh mối vô giá về sự sống, nhưng câu hỏi liệu nhân loại có thể chạm tay vào những bằng chứng ấy hay không thì vẫn đang bị bỏ ngỏ.
Tham khảo: ZME
Đức Khương
