Theo dõi bộ phim Sex Education, tôi không khỏi rùng mình trước nhân vật cô hiệu trưởng Hope Haddon. Xuất hiện với hình tượng một người quản lý "vỏ bọc hoàn hảo", Hope nhanh chóng lộ ra bản chất là một kẻ dùng sự xấu hổ (shame) và làm nhục làm công cụ kiểm soát học sinh. Việc cô bêu rếu, trừng phạt công khai học sinh trước toàn trường nhằm "làm gương" đã tạo ra một làn sóng phản kháng mãnh liệt và sự thù ghét ngầm bùng nổ ở những mùa sau.
Nhìn cái kết đầy cay đắng của Hope, tôi nhận ra một bài học ứng xử vô cùng đắt giá: Trong bất kỳ môi trường nào, từ trường học cho đến công sở, việc bảo vệ lòng tự trọng của người khác là nguyên tắc tối thượng.
Một người lãnh đạo thực thụ sẽ tìm cách nâng người khác lên bằng sự thấu cảm, thay vì dẫm đạp lên cái tôi của họ chỉ để khẳng định uy quyền hão huyền của bản thân. Bài học từ nhân vật "phản diện" này khiến tôi chợt giật mình nghĩ đến câu chuyện năm lớp 10 của con gái mình, một vết rạn tuổi học trò mà mãi đến giờ tôi mới thực sự hiểu thấu gốc rễ.
Chiếc mặt nạ ban cán sự và những buổi sinh hoạt lớp căng thẳng
Năm lớp 10, con gái tôi xuất sắc được bầu làm lớp trưởng. Con là một đứa trẻ học rất giỏi, năng nổ và luôn có tinh thần trách nhiệm cao với tập thể. Vì quá khao khát muốn đưa lớp vào nền nếp, nghiêm túc học tập để đạt nhiều thành tích, con đã tự vô tình khoác lên mình sự khắt khe quá mức. Trong các buổi sinh hoạt lớp cuối tuần, thay vì khéo léo góp ý, con lại chọn cách thẳng thừng phê bình công khai các bạn vi phạm trước mặt cả lớp bằng những lời lẽ vô cùng gay gắt.
Có những lỗi lầm nhỏ nhặt, đôi khi chỉ cần một cái vỗ vai nhắc nhở nhẹ nhàng giờ ra chơi là xong, nhưng con lại đưa ra "bàn dân thiên hạ" để phân tích, mổ xẻ một cách cứng nhắc. Lúc đó, con cũng giống như cô hiệu trưởng Hope, ngây thơ nghĩ rằng phải làm thật nghiêm, phải đánh vào lòng tự ái thì các bạn mới sợ mà sửa đổi, mà không hề biết rằng chính mình đang dùng sự xấu hổ để ép người khác vào khuôn khổ.
Bài học đắt giá về sự thấu cảm từ sự quay lưng của tập thể
Chính cách quản lý độc đoán, thiếu tinh tế ấy của con đã gieo rắc sự ấm ức và không phục trong lòng các thành viên. Con càng cố gồng lên để lập công, khoảng cách giữa con và tập thể càng bị kéo giãn, tạo nên một sự chia rẽ ngầm đầy lạnh léo. Cái giá phải trả đến vào cuối năm học, trong cuộc bình bầu ban cán sự cho nhiệm kỳ mới. Dù con học rất giỏi, dù con đã từng thức đêm thức hôm để giúp lớp đạt được thành tích này giải thưởng nọ, nhưng tuyệt nhiên không một ai trong lớp bỏ phiếu bầu con tiếp tục làm lớp trưởng. Giây phút nhìn thấy kết quả, con đã khóc nức nở vì sốc, vì cảm thấy bao nhiêu công sức đóng góp của mình bị phủ nhận một cách phũ phàng.
Khi ấy, tôi chỉ biết ôm con và an ủi theo bản năng của một người mẹ. Nhưng phải đến khi xem xong Sex Education, tôi mới có đủ chất liệu và sự thấu suốt để cùng con ngồi nhìn lại thất bại năm đó. Tôi đã kể cho con nghe về cô hiệu trưởng Hope, về việc quyền lực số đông hay thành tích thi đua sẽ hoàn toàn vô nghĩa nếu chúng ta dùng tổn thương của người khác để đánh đổi. Khi con hạ nhục một người công khai, con không khiến họ tốt lên, con chỉ đang tích tụ sự thù ghét trong lòng họ. Sự quay lưng của các bạn năm lớp 10 không phải vì họ phủ nhận năng lực của con, mà là vì con đã vô tình làm tổn thương lòng tự trọng của họ.
Thật may mắn khi con tôi đã lắng nghe, thấm thía bài học ấy để tự điều chỉnh cách đối nhân xử thế của mình trong những năm học sau. Con người ta chỉ thực sự tâm phục khẩu phục khi họ cảm nhận được sự trân trọng và nâng đỡ, và tôi tin, vấp ngã từ chiếc ghế lớp trưởng năm mười sáu tuổi đã dạy con một bài học làm người sâu sắc hơn bất kỳ điểm mười nào trên lớp.
Minh Châu
