Có những câu nói tưởng chừng rất bình thường, buột miệng khi dạy con, nhưng lại có thể để lại dấu vết rất dài trong tâm trí một đứa trẻ.
Một tình huống tại khu vực lấy hành lý ở một sân bay tại Trung Quốc từng khiến nhiều người chú ý. Sau chuyến bay kéo dài hơn 4 tiếng, không ít gia đình có con nhỏ thở phào nhẹ nhõm khi máy bay hạ cánh. Nhưng giữa không gian còn vương lại tiếng khóc, tiếng mệt mỏi của trẻ con sau hành trình dài, một giọng nói lớn vang lên liên tục, đầy bực dọc.
Một người bà đi cùng gia đình đã không ngừng trách mắng cô cháu gái hơn 2 tuổi: "Chưa từng thấy đứa nào hư như con, nhìn người ta kìa, chị ngoan biết bao!"; "Không chịu mang giày, người ta mang đàng hoàng rồi kìa!"; "Nhìn em kìa ngoan thế, đâu có như con!"...
Đứa trẻ bị đem ra so sánh không chỉ với một bé lớn hơn vài tuổi, mà còn với chính em nhỏ trong gia đình, một em bé còn đang được bế trên tay. Sự so sánh lặp đi lặp lại, giữa nơi đông người, khiến không ít người xung quanh cảm thấy khó chịu.
Điều đáng nói là cô bé ấy chưa đến 3 tuổi.
Ở độ tuổi này, việc phải ngồi hàng giờ trong không gian chật hẹp, trải qua nhiều khâu di chuyển, chờ đợi, vốn đã là một thử thách lớn. Khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi của trẻ còn rất hạn chế. Những phản ứng như quấy khóc, khó chịu, không hợp tác… không phải vì "hư" hay "không nghe lời" mà đơn giản là vì trẻ chưa đủ khả năng tự điều chỉnh.
Thế nhưng, thay vì được thấu hiểu, đứa trẻ lại liên tục bị dán nhãn.
Nửa tiếng sau, tại khu vực băng chuyền hành lý, cô bé bất ngờ chạy tới, có những hành vi tấn công người lớn trong gia đình. Người cha đứng nhìn, không phản ứng. Cô bé tiếp tục chạy đi trong trạng thái kích động.
Hình ảnh đó khiến nhiều người chợt nhận ra một điều quen thuộc nhưng dễ bị bỏ qua: khi cảm xúc của trẻ không được lắng nghe, không được gọi tên và hướng dẫn, trẻ sẽ tìm cách thể hiện theo bản năng, đôi khi là bằng hành vi tiêu cực.
Không khó để bắt gặp những câu nói như: "Nhìn người ta kìa!"; "Sao con không được như bạn?"; "Anh/chị/em ngoan hơn con nhiều!". Những câu nói này thường được xem là cách nhắc nhở, thậm chí là tạo động lực. Nhưng với một đứa trẻ, đặc biệt là trẻ nhỏ, sự so sánh không giúp các em tốt hơn mà dễ khiến các em cảm thấy mình kém, không đủ tốt, hoặc hình thành tâm lý ganh tị, tự ti.
Lặp lại đủ nhiều, đứa trẻ sẽ bắt đầu tin điều đó. Hoặc con sẽ thu mình lại, trở nên tự ti, sợ sai. Hoặc con sẽ phản ứng ngược, chống đối, vì cảm thấy mình luôn bị phủ nhận. Nhưng trong cả hai trường hợp, điều bị ảnh hưởng sâu nhất vẫn là lòng tự trọng.
Thực tế, mỗi đứa trẻ có một nhịp phát triển khác nhau. Một em bé 2-3 tuổi không thể cư xử như một đứa trẻ 6-7 tuổi. Một đứa trẻ hướng nội không thể giống một đứa trẻ hoạt bát. So sánh các con với nhau cũng giống như bắt những chiếc cây khác loài phải lớn cùng một tốc độ, điều đó không hợp lý và cũng không công bằng.
Dạy con, trước hết là dừng so sánh.
Mỗi chuyến đi, mỗi tình huống con mất kiểm soát đều là cơ hội để dạy trẻ về cảm xúc và giới hạn. Nhưng thay vì trách mắng công khai hay so sánh, những cách đơn giản hơn lại hiệu quả hơn: chuẩn bị đồ chơi để trẻ đỡ chán, nói chuyện để con hiểu chuyện gì đang diễn ra, hoặc đơn giản là một sự công nhận: "Con đang mệt đúng không?", "Ngồi lâu nên con khó chịu hả?".
Đôi khi, chỉ cần một câu nói đúng cũng đủ thay đổi cách một đứa trẻ nhìn nhận bản thân. Bởi những lời nói trong lúc nóng giận có thể qua rất nhanh với người lớn, nhưng với trẻ nhỏ, chúng có thể trở thành “nhãn dán” theo con suốt nhiều năm sau đó.
Một đứa trẻ không cần phải trở thành đứa ngoan như người khác. Điều các em cần, trước hết, là được thấu hiểu.
Hiểu Đan (theo QQ)
