“Bạn có biết không? Mẹ tớ bị sa thải rồi!”
Câu nói hồn nhiên của con gái khiến Wu Qiong, một nhân viên phân tích dữ liệu tại Trung Quóc, vừa đau lòng vừa không biết nên bật cười hay im lặng. Với một đứa trẻ, việc mẹ mất việc đơn giản chỉ là một câu chuyện mới mẻ để kể cho bạn cùng lớp. Với Wu, đó lại là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy AI đang thay đổi thị trường lao động nhanh đến mức nào.
Tháng 4/2026, công ty phát triển web nơi Wu làm việc tiến hành cắt giảm nhân sự sau một năm chuyển hướng mạnh sang AI. Wu ước tính hơn 60% nhân viên bị cho nghỉ việc, riêng bộ phận 50 người của cô bị xóa sổ hoàn toàn.
Công việc trước đây của Wu là theo dõi lượng token khách hàng sử dụng, phân tích dữ liệu và tính toán biên lợi nhuận. Khi công ty đẩy mạnh AI, cô được yêu cầu tự động hóa chính những báo cáo lặp đi lặp lại của mình. Một khi hệ thống được thiết lập, các báo cáo có thể tự vận hành mà gần như không cần con người can thiệp.
Wu đã góp phần tạo ra công cụ khiến công việc của mình trở nên không còn cần thiết.
“Tôi biết AI đang phát triển rất nhanh, nhưng không nghĩ nó lại nhanh đến vậy”, Wu nói.
Sau khi mất việc, cô rời ngành AI để chuyển sang lĩnh vực sản xuất truyền thống, chấp nhận mức lương thấp hơn 30%. Dù vậy, Wu hiểu rằng việc chuyển ngành không đồng nghĩa với việc có thể tránh khỏi làn sóng AI.
“Bây giờ dường như không ngành nào có thể trốn khỏi AI”, cô nói.
Cơn lốc AI
Câu chuyện của Wu đang xuất hiện ngày càng nhiều trong thị trường lao động Trung Quốc. AI không chỉ trực tiếp thay thế một số công việc. Công nghệ này còn khiến một người phải đảm nhận khối lượng việc lớn hơn, thay đổi tiêu chuẩn tuyển dụng, rút ngắn thời gian hoàn thành dự án và làm mờ ranh giới giữa các vị trí vốn tách biệt.
Một nhân viên thiết kế đồ họa 35 tuổi tên Li Meng từng làm việc 8 năm tại một công ty Internet trong lĩnh vực y tế trước khi bị sa thải. Khi tìm việc mới, cô nhận thấy nhiều doanh nghiệp đang gộp thiết kế hình ảnh, dựng video, quản lý mạng xã hội và tạo ảnh bằng AI vào cùng một vị trí.
Mức lương cũng giảm mạnh, từ khoảng 10.000 nhân dân tệ xuống còn 5.000 đến 8.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Những dự án trước đây cần 10 ngày hoàn thành nay có thể chỉ được giao thời hạn 5 ngày.
Với các họa sĩ minh họa, áp lực tương tự xuất hiện dưới một hình thức khác. AI giúp tăng tốc độ sản xuất, song khách hàng lập tức rút ngắn thời gian giao hàng và giảm mức phí. Zhu Zijian, một họa sĩ minh họa, cho biết dù đã sử dụng AI, thu nhập của anh vẫn giảm trước khi anh bị sa thải.
“Một người làm công việc của ba người đã trở thành tiêu chuẩn trong ngành”, Zhu nói.
AI cũng đang thay đổi cách doanh nghiệp đánh giá nhân viên. Một công chức tên Huang Xiao kể rằng một đồng nghiệp trước đây làm việc khá chật vật bất ngờ có thể viết 5 đến 6 báo cáo chất lượng cao mỗi ngày nhờ AI. Dù cơ quan cấm sử dụng công cụ này, người này vẫn dùng AI để tạo bản nháp rồi chỉnh sửa thủ công.
Khi số lượng báo cáo trở thành thước đo dễ dàng để đánh giá hiệu suất, kinh nghiệm và chất lượng viết của con người có nguy cơ bị xem nhẹ.
Trong ngành công nghệ, ranh giới nghề nghiệp cũng đang thay đổi. Một thực tập sinh tham gia dự án video AI cho biết các quản lý sản phẩm giờ đây được kỳ vọng phải biết sử dụng công cụ lập trình AI, thậm chí trực tiếp viết mã.
“Nếu bây giờ bạn không biết lập trình thì gần như chưa đạt ngưỡng yêu cầu”, người này nói.
Dữ liệu tuyển dụng cho thấy sự thay đổi đang diễn ra trên quy mô lớn. Theo nền tảng tuyển dụng Zhaopin, nhu cầu tuyển dụng trong quý I/2026 giảm 29% so với cùng kỳ đối với các vị trí biên tập, giảm 23% ở nhóm chăm sóc khách hàng và 21% với thiết kế đồ họa. Trong khi đó, nhu cầu đối với những vị trí yêu cầu kỹ năng về mô hình ngôn ngữ lớn tăng tới 73%.
Một báo cáo khác của Zhaopin cho thấy 78,2% nhân sự chuyên nghiệp sử dụng AI hàng tuần. Gần một nửa cho biết họ được doanh nghiệp yêu cầu nâng cấp kỹ năng AI trong năm trước.
Điều đáng chú ý là AI không nhất thiết xóa sổ hoàn toàn một nghề. Theo Li Qiang, Phó chủ tịch Zhaopin, ngành dịch thuật từng chứng kiến nhu cầu tuyển dụng giảm mạnh trong năm 2024, sau đó bắt đầu phục hồi vào năm 2026. Lý do nằm ở việc yêu cầu công việc thay đổi.
Doanh nghiệp giờ đây không chỉ cần người biết dịch. Họ muốn một nhân sự có thể dịch thuật, đàm phán, tiếp khách và xử lý giao tiếp liên văn hóa.
“Nó thực chất đang gộp nhiều vị trí thành một”, Li nói.
Song song với việc cắt giảm nhân sự, AI cũng tạo ra những vị trí mới. Trong quý I/2026, nhu cầu tuyển kỹ sư AI tăng 17% so với cùng kỳ. Các vị trí dữ liệu cơ bản như đào tạo AI cũng tăng 17%, trong khi nhu cầu tuyển quản lý sản phẩm AI tăng tới 81%.
Theo Li, mô hình doanh nghiệp trong tương lai có thể chỉ duy trì khoảng 40% nhân sự cốt lõi dưới dạng nhân viên toàn thời gian, phần còn lại được tổ chức linh hoạt theo nhu cầu.
“Xây dựng một tổ chức sẽ giống như chơi Lego, bạn có thể di chuyển các mảnh ghép đến bất cứ nơi nào cần”, ông nói.
Điều đó mở ra khả năng một nhóm rất nhỏ có thể tạo ra sản lượng tương đương một doanh nghiệp lớn trước đây. Mô hình “công ty một người” có thể trở nên phổ biến hơn khi AI tiếp tục nâng năng suất của từng cá nhân.
Không phải lý do duy nhất
Tuy nhiên, giới chuyên gia Trung Quốc cho rằng AI không phải nguyên nhân duy nhất của làn sóng sa thải. Doanh thu doanh nghiệp suy giảm và nền kinh tế tăng trưởng chậm vẫn là những sức ép chính. AI đơn giản cung cấp cho doanh nghiệp thêm một lựa chọn để duy trì sản lượng với ít nhân sự hơn.
Tại một hội thảo gần đây, Cai Fang, thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc, cảnh báo AI có thể tác động mạnh tới cả lao động trẻ lẫn lớn tuổi. Người trẻ có nguy cơ mất giá trị ở những kỹ năng đầu vào, trong khi lao động lớn tuổi đối mặt khoảng cách kỹ thuật số ngày càng rộng.
Trong kịch bản AGI xuất hiện, Huang Tiejun, Chủ tịch Học viện Trí tuệ nhân tạo Bắc Kinh, dự báo công nghệ này có thể xuất hiện vào năm 2045. Cai Fang cảnh báo rằng về mặt lý thuyết, trong thời đại AGI, mọi công việc đều có khả năng bị thay thế.
Vấn đề vì thế không còn chỉ là AI sẽ lấy đi bao nhiêu việc làm, mà là người lao động phải thay đổi với tốc độ nào để không bị bỏ lại.
Trung Quốc đã bắt đầu thảo luận các cơ chế đánh giá tác động việc làm của AI. Đại biểu Quốc hội Ma Yide đề xuất những doanh nghiệp triển khai AI quy mô lớn phải đánh giá trước những vị trí có thể bị ảnh hưởng, đồng thời đưa ra kế hoạch đào tạo lại nhân sự.
Ông cũng đề xuất hệ thống an sinh xã hội cần tính đến “thất nghiệp do công nghệ”, bao gồm kéo dài hỗ trợ cho người mất việc và trợ cấp đào tạo lại.
“Điều này không nhằm dựng rào cản đối với phát triển công nghệ, mà để việc phân bổ lợi ích công nghệ và chi phí xã hội trở nên minh bạch, công bằng hơn”, Ma Yide nói.
Với những người như Wu Qiong, câu chuyện ấy đã không còn nằm trên các báo cáo tương lai. Nó bắt đầu từ chính chiếc máy tính nơi cô từng viết những dòng lệnh để tự động hóa công việc của mình.
Vũ Hoàng
