Trò chơi ra đời với mục đích chống độc quyền
Cờ tỷ phú (Monopoly) là một trong những trò chơi board game phổ biến nhất thế giới. Luật chơi quen thuộc xoay quanh việc mua bất động sản, xây nhà, thu tiền thuê và tìm cách khiến những người chơi khác phá sản. Cuối cùng, chỉ còn một người chiến thắng, sở hữu phần lớn tài sản trên bàn cờ.
Tuy nhiên, ít người biết rằng phiên bản Cờ tỷ phú hiện nay đã đi ngược hoàn toàn mục đích ban đầu của người sáng tạo ra nó.
Trong thời gian dài, Charles Darrow, một người Mỹ thất nghiệp, được giới thiệu là nhà phát minh trò chơi vào năm 1935. Khi nước Mỹ đang chìm trong cuộc Đại suy thoái, Darrow đã bán ý tưởng cho hãng đồ chơi Parker Brothers. Sản phẩm nhanh chóng trở thành hiện tượng toàn cầu, giúp ông đổi đời và sở hữu khối tài sản lớn.
Nhưng câu chuyện này chỉ là một phần lịch sử. Người thực sự sáng tạo ra tiền thân của Cờ tỷ phú là Elizabeth Magie, một phụ nữ sinh năm 1866, có tư tưởng tiến bộ và ủng hộ nữ quyền.
Điều trớ trêu là Magie không hề muốn người chơi say mê việc tích lũy tài sản hay tìm cách đánh bại đối thủ. Bà tạo ra trò chơi nhằm phê phán tình trạng độc quyền đất đai và những bất công trong việc phân chia của cải.

Ý tưởng bắt nguồn từ một nhà kinh tế học
Nguồn cảm hứng lớn nhất của Magie đến từ Henry George, nhà kinh tế học người Mỹ nổi tiếng với những quan điểm phản đối độc quyền đất đai.
Trong cuốn sách Tiến bộ và nghèo đói, xuất bản năm 1879, George cho rằng sự phát triển kinh tế không đồng nghĩa với việc mọi người đều được hưởng lợi. Trong khi tài sản của xã hội liên tục gia tăng, tầng lớp nghèo vẫn phải vật lộn với cuộc sống, còn khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn.
Theo ông, một trong những nguyên nhân quan trọng là đất đai tập trung vào tay số ít người sở hữu. Những người này có thể hưởng lợi từ giá trị gia tăng của đất mà không cần trực tiếp tạo ra toàn bộ giá trị đó.
George cho rằng mỗi người có quyền sở hữu thành quả lao động của mình, nhưng giá trị kinh tế phát sinh từ đất đai và tài nguyên thiên nhiên cần được chia sẻ bình đẳng cho toàn xã hội. Ông đề xuất chính phủ đánh thuế đất đai và sử dụng nguồn thu này để mang lại lợi ích chung.
Magie chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng đó. Thay vì chỉ viết bài, diễn thuyết hay giảng dạy, bà quyết định sử dụng trò chơi để giúp công chúng hiểu rõ hơn về những bất công trong hệ thống sở hữu đất đai.
Năm 1903, bà đăng ký bằng sáng chế cho trò chơi mang tên Landlord's Game, có thể hiểu là Trò chơi địa chủ.

Hai chế độ chơi với hai triết lý đối lập
Điểm đặc biệt của Landlord's Game nằm ở chỗ trò chơi có hai chế độ hoàn toàn khác nhau: Monopoly (Độc quyền) và Prosperity (Thịnh vượng).
Ở chế độ Độc quyền, người chơi mua đất, xây nhà và thu tiền thuê mỗi khi đối thủ đi qua. Càng sở hữu nhiều bất động sản, người chơi càng có lợi thế. Những người còn lại phải liên tục trả tiền và cuối cùng có thể phá sản. Đây chính là luật chơi mà chúng ta vẫn quen thuộc ngày nay.
Ngược lại, chế độ Thịnh vượng được thiết kế theo triết lý hoàn toàn khác. Đất đai thuộc sở hữu chung, không phải tài sản riêng của bất kỳ người chơi nào. Khi một người kiếm được tiền từ hoạt động mua bán đất, những người còn lại cũng được hưởng lợi.
Trò chơi chỉ kết thúc khi người nghèo nhất trên bàn cờ kiếm được số tiền gấp đôi vốn khởi điểm. Khi ấy, tất cả người chơi đều chiến thắng.
Đây không đơn thuần là một cách chơi khác, mà còn là phương tiện để Magie truyền tải tư tưởng của Henry George về việc phân phối công bằng giá trị đất đai.
Năm 1906, trò chơi được phát hành tại New York. Vài năm sau, Magie tìm cách hợp tác với Parker Brothers để đưa sản phẩm đến đông đảo công chúng hơn. Tuy nhiên, công ty không đánh giá cao thiết kế này, cho rằng luật chơi phức tạp và chế độ Thịnh vượng khó thu hút người chơi.

Charles Darrow và phiên bản làm thay đổi lịch sử
Đến thập niên 1930, Charles Darrow tình cờ biết đến một phiên bản cải biên của Landlord's Game từng được lưu truyền tại một số trường học ở Mỹ.
Sau khi thất nghiệp, ông chỉnh sửa một số chi tiết rồi bán trò chơi cho Parker Brothers. Điểm khác biệt quan trọng nhất là phiên bản này loại bỏ hoàn toàn chế độ Thịnh vượng, chỉ giữ lại luật chơi Độc quyền.
Với tên gọi Monopoly, trò chơi nhanh chóng trở thành sản phẩm ăn khách nhờ các chiến dịch tiếp thị. Darrow được quảng bá là người sáng tạo ra trò chơi và trở thành nhà thiết kế board game đầu tiên sở hữu khối tài sản hàng triệu USD.
Trong khi đó, Magie chỉ nhận được 500 USD. Khoản tiền này không phải sự công nhận đối với vai trò người phát minh, mà được Parker Brothers sử dụng để mua lại các quyền liên quan, qua đó bảo vệ vị thế của công ty.
Bà không nhận được tiền bản quyền và tên tuổi cũng không được nhắc đến trong phần giới thiệu trò chơi.
Đáng chú ý, Parker Brothers từng cam kết giữ lại cả hai chế độ Độc quyền và Thịnh vượng khi mua bản quyền. Tuy nhiên, phiên bản đầy đủ sau đó được sản xuất nhưng nhanh chóng bị thu hồi và tiêu hủy vì bị đánh giá là quá mang tính chính trị.
Magie từng tìm cách lên tiếng thông qua truyền thông, nhưng không nhận được sự quan tâm đáng kể. Bà qua đời năm 1948 mà không thể chứng kiến mục đích ban đầu của trò chơi được khôi phục.

Sự thật được hé lộ sau một vụ kiện bản quyền
Câu chuyện chỉ dần được đưa ra ánh sáng nhờ Ralph Anspach, giáo sư kinh tế tại Đại học San Francisco.
Không hài lòng với cách Cờ tỷ phú cổ súy cho chủ nghĩa độc quyền, ông sáng tạo một trò chơi mang tên Anti-Monopoly (Chống độc quyền), nhằm giúp người chơi hiểu những tác động tiêu cực của việc tập trung quyền lực kinh tế vào một nhóm nhỏ.
Parker Brothers sau đó tìm cách ngăn cản việc kinh doanh trò chơi và khởi kiện Anspach. Trong quá trình giải quyết vụ việc, vị giáo sư phát hiện bằng sáng chế của Magie. Chính vụ kiện đã góp phần phơi bày câu chuyện về nguồn gốc thực sự của Cờ tỷ phú.
Đến năm 2015, nhân dịp kỷ niệm 80 năm phiên bản Monopoly nổi tiếng, tổng số lượng trò chơi bán ra trên toàn thế giới đã vượt 275 triệu bản.
Trớ trêu thay, một trò chơi được sáng tạo để phê phán tình trạng độc quyền đất đai cuối cùng lại trở thành biểu tượng của việc tích lũy tài sản và đánh bại đối thủ.

Elizabeth Magie có thể không trở thành một nhà tỷ phú, nhưng câu chuyện của bà cho thấy một phát minh đôi khi có thể mang ý nghĩa hoàn toàn khác với mục đích ban đầu. Và có lẽ, mỗi khi chơi Cờ tỷ phú, chúng ta cũng nên nhớ rằng trò chơi này từng có một chế độ mà ở đó, không ai cần phải phá sản để người khác chiến thắng.
Đức Khương