Những ngày Tết, khi bánh chưng, bánh tét, xôi, cơm, bún… xuất hiện dày đặc trong mỗi bữa ăn, không ít người lo ngại việc “nạp” quá nhiều tinh bột, đặc biệt là đồ nếp, có thể khiến đường huyết tăng vọt, thậm chí làm gia tăng nguy cơ đái tháo đường.
Trong bối cảnh bệnh lý này ngày càng phổ biến, băn khoăn ấy càng trở nên có cơ sở. Tuy nhiên, theo PGS.TS.BS Lâm Vĩnh Niên, Trưởng khoa Dinh dưỡng – Tiết chế, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cần nhìn nhận vấn đề một cách khoa học và toàn diện hơn.
Tinh bột và đường huyết: Mối liên hệ có thật
Theo PGS Niên, việc ăn nhiều thực phẩm giàu carbohydrate (chất bột đường), đặc biệt là các loại đường đơn như đường cát thường dùng trong pha chế thức uống, chắc chắn sẽ làm tăng đường huyết sau bữa ăn.
“Nhìn chung, nếu ăn nhiều carbohydrate, đặc biệt vượt quá nhu cầu cơ thể, đường huyết sẽ tăng, nhất là sau ăn. Nếu tình trạng này kéo dài, cơ thể có thể rơi vào trạng thái đề kháng insulin – một yếu tố tiền đề dẫn đến đái tháo đường”, PGS Niên phân tích.
Không chỉ làm tăng đường huyết tức thời, lượng tinh bột dư thừa còn có thể được chuyển hóa thành chất béo tích trữ trong cơ thể. Quá trình này góp phần làm gia tăng tình trạng đề kháng insulin, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa về lâu dài.
Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh: đái tháo đường không phải là căn bệnh xuất hiện sau một vài bữa ăn nhiều tinh bột.
“Đái tháo đường là một quá trình bệnh lý kéo dài. Nếu chỉ ăn nhiều trong vài ngày Tết hay lễ hội thì không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh”, PGS Niên khẳng định.
Theo PGS Niên, nguy cơ chỉ thực sự gia tăng khi chế độ ăn dư thừa năng lượng, đặc biệt là tinh bột và đường kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Nếu trước Tết, trong Tết và cả sau Tết, chế độ ăn vẫn liên tục vượt quá nhu cầu cơ thể thì khả năng tăng đề kháng insulin sẽ cao hơn, từ đó làm tăng nguy cơ phát triển đái tháo đường.
Trong ngắn hạn, hệ quả dễ thấy nhất của việc ăn thừa năng lượng là tăng cân. Chỉ cần vài ngày ăn quá nhiều là khả năng tăng cân đã có thể xảy ra. Còn đái tháo đường là diễn tiến lâu dài hơn.
Lưu ý thêm chất béo “ẩn” trong bánh tét
Dù vậy, Tết là dịp sum vầy và thưởng thức ẩm thực truyền thống. Theo PGS Niên, người dân không cần kiêng khem cực đoan, mà quan trọng là biết ước tính và kiểm soát tổng lượng tinh bột nạp vào.
Một nguyên tắc đơn giản là dựa vào “trải nghiệm” ăn uống hằng ngày của chính mình. “Giả sử bình thường mỗi bữa bạn ăn một đến hai chén cơm và vẫn duy trì cân nặng ổn định, thì trong ngày Tết, lượng tinh bột từ bánh chưng, bánh tét, xôi… nên tương đương với lượng cơm đó. Tức là thay thế chứ không phải ăn thêm”, PGS Niên gợi ý.
Nói cách khác, nếu đã ăn một khoanh bánh tét, người dùng nên giảm hoặc bỏ phần cơm, bún, miến trong bữa ăn đó. Mục tiêu là giữ cho tổng lượng tinh bột gần tương đương với mức cơ thể từng thích nghi khi cân nặng ổn định.
Một điểm quan trọng khác thường bị bỏ qua là lượng chất béo đi kèm trong các món truyền thống. Bánh tét, bánh chưng không chỉ chứa nếp (tinh bột) mà còn có nhân đậu xanh, thịt mỡ. Trong quá trình chế biến, các thành phần này làm tăng tổng năng lượng của món ăn.
“Không chỉ tính tinh bột, mà còn phải lưu ý đến phần nhân – vốn thuộc nhóm chất béo. Nếu ăn bánh tét, ngoài việc giảm cơm, cũng cần hạn chế thêm các món nhiều dầu mỡ trong cùng bữa”, PGS Niên lưu ý.
Việc kiểm soát tổng năng lượng nạp vào, thay vì chỉ nhìn vào một loại thực phẩm riêng lẻ, mới là chìa khóa giúp duy trì cân nặng và phòng ngừa rối loạn chuyển hóa.
Cân bằng thay vì kiêng khem
Theo chuyên gia dinh dưỡng, điều quan trọng nhất không phải là “cấm đoán” bản thân khỏi bánh tét hay xôi, mà là ý thức điều chỉnh hợp lý. Cơ thể mỗi người đều có “kinh nghiệm” về mức ăn phù hợp giúp duy trì cân nặng. Dựa vào đó, mỗi người có thể tự ước lượng khẩu phần trong dịp lễ Tết.
“Chúng ta không ăn tăng thêm, mà là thay thế. Giữ tổng lượng gần tương đương với mức quen thuộc trước đây khi cân nặng ổn định”, PGS Niên nhấn mạnh.
Trong bối cảnh đái tháo đường đang gia tăng trong cộng đồng, việc hiểu đúng về cơ chế hình thành bệnh sẽ giúp tránh những lo lắng quá mức nhưng cũng không chủ quan. Một vài ngày Tết không quyết định bệnh lý cả đời, nhưng thói quen ăn uống kéo dài mới là yếu tố then chốt.
Vì vậy, thay vì sợ hãi trước đòn bánh tét trên bàn thờ hay đĩa xôi sáng mùng Một, mỗi người có thể lựa chọn cách thưởng thức vừa phải, cân bằng để Tết trọn vẹn niềm vui mà vẫn giữ được sức khỏe lâu dài.
Ngọc Minh
