Trong những năm gần đây, trào lưu xem phim ngắn AI đã trỗi dậy mạnh mẽ và nhanh chóng trở thành phương thức giải tỏa căng thẳng phổ biến của đông đảo khán giả ở mọi lứa tuổi. Được ví như một món thức ăn nhanh kỹ thuật số hay thậm chí là một loại ma túy thế hệ mới, các sản phẩm này thu hút người xem bằng những xung đột cảm xúc có tần suất dày đặc.
Tuy nhiên, đằng sau những giây phút giải trí mang lại khoái cảm tột độ đó là một cơ chế thao túng chuẩn xác bằng thuật toán, đang từng bước dẫn dắt người xem rơi vào hội chứng suy giảm chú ý và sự lệ thuộc về mặt tâm lý.
Theo phân tích từ các bác sĩ tâm thần, phim ngắn AI thực chất là một cái bẫy chi phí thấp nhưng tạo ra những quả bom dopamine bên trong cơ thể người xem. Nội dung của dòng phim này thường xoay quanh các chủ đề quen thuộc như ngược tâm, trả thù, phất lên giàu có chỉ sau một đêm hay những ân oán chốn hào môn.
Điểm đặc biệt nằm ở chỗ kịch bản được công thức hóa cao độ và cô đọng đến mức cực đoan: Chỉ trong vòng một giây đầu tiên đã đẩy mâu thuẫn lên đỉnh điểm, và cứ mỗi vài giây tiếp theo lại xuất hiện một cú ngoặt cảm xúc lớn. Đây chính là sản phẩm điển hình của nền kinh tế chú ý vận hành bằng thuật toán. Khi bộ não liên tục tiếp nhận luồng kích thích tần suất cao này, chất dẫn truyền thần kinh dopamine vốn phụ trách cơ chế niềm vui và phần thưởng sẽ được tiết ra một cách bùng nổ.
Giữa một cuộc sống thực tại đầy rẫy những trắc trở và sự bình lặng, việc chứng kiến màn lội ngược dòng của những nhân vật yếu thế chỉ trong vài giây ngắn ngủi đã mang lại sự thỏa mãn tức thì với chi phí thấp nhưng phần thưởng cảm xúc cao, qua đó nhanh chóng làm tê liệt tuyến phòng thủ tự nhiên của bộ não.
Đáng lo ngại hơn, thói quen tiêu khiển bằng phim ngắn AI đang bào mòn chức năng não bộ của người xem ở tất cả các nhóm nhân khẩu học, bất kể nam phụ lão ấu.
Đối với nhóm thanh thiếu niên và học sinh, do phần thùy trán của bộ não vẫn chưa phát triển hoàn thiện, việc đắm chìm vào các kích thích tần suất cao sẽ trực tiếp phá hủy khả năng tập trung chú ý, dẫn đến tình trạng rối loạn học tập và mất kiểm soát cảm xúc.
Ở nhóm nhân viên văn phòng cùng những người đang trong độ tuổi thanh niên và trung niên, áp lực công việc nặng nề khiến bộ não luôn khao khát được giải tỏa căng thẳng nhanh chóng. Lúc này, phim ngắn trở thành cơ chế bù đắp tâm lý rẻ tiền nhất, nhưng nếu duy trì về lâu dài sẽ làm mất đi tính linh hoạt trong nhận thức.
Riêng với người cao tuổi, sự suy thoái tự nhiên của chức năng vỏ não trước trán theo tuổi tác, cộng hưởng cùng sự sụt giảm lượng dopamine tiết ra trong não và cảm giác cô đơn khi con cái trưởng thành rời tổ ấm đã khiến họ hầu như không còn sức đề kháng trước những kích thích cường độ mạnh từ bên ngoài.
Những cảnh báo từ giới chuyên môn hoàn toàn có cơ sở khoa học rõ ràng. Theo một nghiên cứu liên quan đến chứng nghiện hành vi do Trung tâm Thông tin Công nghệ Sinh học Quốc gia Hoa Kỳ (NCBI) công bố, việc liên tục tiếp nhận các nội dung kỹ thuật số có độ kích thích mạnh sẽ khiến bộ não dần đánh mất khả năng cảm nhận trước những kích thích bình dị của đời sống thường ngày, từ đó dẫn đến sự lệ thuộc tâm lý nghiêm trọng và hội chứng suy giảm chú ý.
Lý giải về việc nhiều người dù biết rõ nội dung phim là giả tạo nhưng vẫn không thể dừng xem, các chuyên gia cho biết dòng phim giải tỏa này đã nắm bắt chính xác nhu cầu bù đắp tâm lý trong bản tính con người.
Những bế tắc bất lực không thể thay đổi ngoài đời thực lại có thể được giải quyết bằng màn trả thù chỉ mất ba giây trên màn ảnh; hay sự thiếu hụt quan tâm, hơi ấm trong thực tại đều được lấp đầy ngay lập tức bằng những tình cảm gia đình cường điệu cùng lời thoại thâm tình trong phim.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng đưa ra cảnh báo trong hướng dẫn sức khỏe tâm thần toàn cầu rằng việc phụ thuộc quá mức vào các kích thích cảm xúc ảo để thay thế cho giao tiếp xã hội thực tế sẽ làm trầm trọng thêm cảm giác cô đơn và xu hướng thu mình khỏi xã hội của từng cá nhân, thậm chí kích hoạt chứng rối loạn lo âu cùng khuynh hướng trầm cảm.
Cùng chung quan điểm này, các nguyên tắc sức khỏe tâm thần do Trung tâm Bảo vệ Sức khỏe thuộc Sở Y tế Hồng Kông khởi xướng cũng khẳng định việc thiết lập những mối liên kết chân thực trong cuộc sống mới là chìa khóa cốt lõi để duy trì một hệ thần kinh khỏe mạnh.
Khi phát hiện bản thân hoặc các thành viên trong gia đình có dấu hiệu đắm chìm vào phim ngắn AI, các bác sĩ tâm thần lưu ý rằng hành động trách mắng trực tiếp hay cưỡng ép tịch thu điện thoại sẽ chỉ làm nảy sinh tâm lý phòng vệ gay gắt và gia tăng sự lo âu.
Thay vào đó, để giúp bộ não khởi động lại, giải pháp tối ưu là sử dụng những kích thích thực tế có chất lượng cao nhằm thay thế cho loại ma túy ảo này.
Những hoạt động gần gũi như sự lắng nghe giữa các thành viên trong gia đình, tập luyện thể thao ngoài trời, tắm nắng, tham gia các buổi giao tiếp xã hội trực tiếp hay đơn giản là cùng làm việc nhà đều có thể giúp bộ não thiết lập lại cơ chế tiết dopamine một cách tự nhiên và lành mạnh.
Đức Khương
