Nhắc đến Đắk Lắk, đặc biệt là Buôn Ma Thuột, hình ảnh những vườn cà phê xanh ngát trên cao nguyên đất đỏ bazan gần như đã trở thành một phần không thể tách rời. Đây được xem là một trong những vùng sản xuất cà phê quan trọng của Việt Nam, đồng thời là nơi gắn liền với văn hóa thưởng thức và sản xuất cà phê của Tây Nguyên.
Nhưng bên cạnh những cung đường xuyên qua rẫy cà phê hay các điểm đến thiên nhiên đặc trưng của cao nguyên, Buôn Ma Thuột còn có một công trình khiến nhiều du khách bất ngờ: Bảo tàng Thế giới Cà phê.
Không giống hình dung thông thường về một bảo tàng với những tủ kính và hiện vật được xếp ngay ngắn, nơi đây được xây dựng theo hướng mở, kết hợp giữa kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử và trải nghiệm cà phê. Du khách không chỉ đến để xem mà còn có thể nghe, nhìn, ngửi, chạm và nếm - qua đó tiếp cận văn hóa cà phê bằng nhiều giác quan.
Công trình nằm trên đường Nguyễn Đình Chiểu, thuộc quần thể Dự án Thành phố Cà phê tại Buôn Ma Thuột. Quần thể này có diện tích hơn 45 ha, trong khi riêng Bảo tàng Thế giới Cà phê được xây dựng trên khoảng 2 ha. Bảo tàng chính thức được đưa vào hoạt động ngày 23/11/2018 và nhanh chóng trở thành một trong những điểm đến nổi bật của thành phố cà phê.
Hơn 10.000 hiện vật và câu chuyện bắt đầu từ một bảo tàng ở Đức
Điểm khiến Bảo tàng Thế giới Cà phê khác biệt nằm ở chính bộ sưu tập hiện vật quy mô lớn. Nơi đây hiện giới thiệu hơn 10.000 hiện vật liên quan đến lịch sử, văn hóa, sản xuất và thưởng thức cà phê từ nhiều nơi trên thế giới. Trong số đó có một phần quan trọng đến từ bộ sưu tập của Jens Burg - một nhà sưu tầm cà phê người Đức đã dành nhiều năm để tìm kiếm các dụng cụ, máy móc và vật phẩm liên quan đến thức uống này.
Câu chuyện đưa bộ sưu tập này về Việt Nam cũng khá đặc biệt. Năm 2007, ông Đặng Lê Nguyên Vũ có dịp đến thăm Bảo tàng Jens Burg tại Đức. Sau chuyến đi, ý tưởng xây dựng một bảo tàng cà phê tại Buôn Ma Thuột được thúc đẩy mạnh hơn. Trong khoảng 3 năm tiếp theo, ông kiên trì theo đuổi việc đưa bộ sưu tập về Việt Nam. Đến tháng 9/2010, hơn 10.000 hiện vật từ bộ sưu tập Jens Burg đã được đưa về Việt Nam, trước khi trở thành một phần quan trọng trong nền tảng sưu tập của Bảo tàng Thế giới Cà phê.
Các hiện vật không đơn thuần là những món đồ cổ để ngắm. Chúng kể lại cả một hành trình dài của cà phê, từ những công cụ sơ khai cho đến máy móc phục vụ quá trình phân loại, rang, xay và pha chế. Một số hiện vật có niên đại từ thế kỷ XIX, trong đó có máy phân loại cà phê sản xuất tại Đức năm 1930 cùng nhiều dụng cụ pha và thưởng thức cà phê cổ.
Bên cạnh bộ sưu tập có nguồn gốc từ Đức, bảo tàng còn giới thiệu các công cụ sản xuất, chế biến và thưởng thức cà phê của Việt Nam, qua đó đặt câu chuyện cà phê Việt Nam trong dòng chảy rộng hơn của văn hóa cà phê thế giới.
Kiến trúc lấy cảm hứng từ nhà dài Ê Đê, mái vòm như những cánh chim
Ngay từ bên ngoài, Bảo tàng Thế giới Cà phê đã tạo ấn tượng mạnh nhờ hình dáng không giống một công trình bảo tàng truyền thống.
Công trình gồm 5 khối kiến trúc uốn cong, được lấy cảm hứng từ hình ảnh nhà dài của người Ê Đê và mái nhà rông đặc trưng của các dân tộc Tây Nguyên. Những đường cong nối tiếp nhau tạo cảm giác công trình đang chuyển động, thay vì mang dáng vẻ vuông vức, cố định thường thấy ở nhiều bảo tàng.
Phần mái lớn uốn lượn cũng là một trong những chi tiết thường xuyên xuất hiện trong các bức ảnh check-in về công trình. Nhìn từ xa, các đường cong gợi liên tưởng tới những cánh chim đang sải rộng giữa cao nguyên, trong khi hình khối tổng thể vẫn giữ được dấu ấn của kiến trúc bản địa.
Không gian bên trong tiếp tục duy trì tinh thần mở. Các khối nhà được kết nối bằng những đường cong mềm mại, tạo thành nhiều khoảng giao nhau thay vì chia thành những căn phòng đóng kín. Theo giới thiệu của bảo tàng, cấu trúc 5 khối còn được gắn với nhiều lớp ý nghĩa, từ 5 yếu tố Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ, 5 châu lục cho tới 5 công đoạn của hành trình cà phê: trồng, chăm sóc, thu hái, bảo quản và thưởng lãm.
Một điểm đáng chú ý khác là vật liệu. Công trình nằm trên nền đất đỏ bazan và sử dụng đá bazan ở nhiều khu vực, từ phần ngoại thất, lối đi cho đến cảnh quan xung quanh. Việc đưa loại đá đặc trưng của vùng đất núi lửa vào công trình giúp bảo tàng có sự kết nối trực tiếp với cảnh quan Tây Nguyên, thay vì trở thành một công trình tách biệt khỏi môi trường xung quanh.
Bên trong, bê tông trần, gỗ, đá và những khoảng mở được kết hợp để tạo nên cảm giác vừa thô mộc vừa hiện đại. Ánh sáng tự nhiên được đưa vào công trình, trong khi các khoảng cây xanh và cảnh quan bao quanh giúp tổng thể bớt cảm giác nặng nề của một khối kiến trúc lớn. Cách xử lý này cũng phù hợp với định hướng xây dựng một “bảo tàng sống” thay vì một không gian chỉ dành cho việc lưu giữ hiện vật.
Không chỉ “đi xem bảo tàng”: trải nghiệm cà phê bằng cả 5 giác quan
Nếu chỉ đến để nhìn hiện vật, chuyến tham quan Bảo tàng Thế giới Cà phê có lẽ sẽ chưa trọn vẹn.
Một trong những ý tưởng được nhấn mạnh tại đây là mô hình “Sống - Mở - Tương tác”. Thay vì đặt toàn bộ hiện vật sau lớp kính, bảo tàng thiết kế nhiều khu vực theo hướng mở, để du khách có thể tiếp cận trực tiếp hơn với câu chuyện phía sau từng món đồ. Mục tiêu là đưa người xem vào một trải nghiệm bằng nhiều giác quan: nghe, nhìn, ngửi, chạm và nếm.
Du khách có thể bắt gặp từ những dụng cụ sản xuất cà phê cổ, máy móc chế biến, đồ dùng pha chế cho tới các vật dụng gắn với văn hóa uống cà phê ở nhiều quốc gia. Từ đó, hành trình tham quan không chỉ xoay quanh một loại hạt mà mở rộng thành câu chuyện về cách con người trồng, chế biến, pha và thưởng thức cà phê qua nhiều thời kỳ.
Nội dung trưng bày cũng được tổ chức xoay quanh 3 nền văn minh cà phê: Ottoman, Roman và Thiền (Zen). Nếu Ottoman gợi mở về hành trình của cà phê trong thế giới Hồi giáo, Roman đại diện cho quá trình phát triển và biến đổi văn hóa cà phê tại châu Âu, thì không gian Thiền lại đưa câu chuyện trở về với những giá trị phương Đông.
Đặc biệt, chương trình nghệ thuật giới thiệu 3 nền văn minh cà phê còn kết hợp trình diễn, âm nhạc, ánh sáng, pha chế và công nghệ 3D mapping. Trải nghiệm này được giới thiệu tại bảo tàng từ năm 2020 và dần trở thành một trong những hoạt động được du khách quan tâm khi tới Buôn Ma Thuột.
Bảo tàng cũng thường xuyên tổ chức các triển lãm chuyên đề thay vì chỉ giữ nguyên một nội dung trưng bày cố định. Những chủ đề từng được giới thiệu gồm lịch sử cà phê thế giới, cà phê với sáng tạo, hành trình khám phá các giá trị nhân văn, nghệ thuật, làng nghề Việt Nam hay văn hóa cà phê tại các vùng đất phương Đông. Điều này khiến nơi đây có thêm lý do để du khách quay lại thay vì chỉ ghé một lần để check-in.
Một điểm dừng chân để thưởng thức cà phê
Sau khi tìm hiểu lịch sử và hiện vật, du khách có thể tiếp tục trải nghiệm cà phê ngay trong khuôn viên.
Không gian thưởng lãm được xây dựng như một phần của hành trình khám phá, nơi khách có thể thưởng thức nhiều cách pha chế khác nhau thay vì chỉ xem cà phê như một hiện vật trưng bày. Khu vực pha chế được thiết kế theo hướng mở, giúp khách quan sát quá trình chuẩn bị đồ uống.
Điều này cũng tạo nên sự khác biệt về trải nghiệm: thay vì kết thúc chuyến tham quan khi bước ra khỏi phòng trưng bày, câu chuyện về cà phê tiếp tục được nối dài bằng chính việc nếm thử một tách cà phê.
Bởi vậy, Bảo tàng Thế giới Cà phê vừa có tính chất của một bảo tàng, vừa mang dáng dấp của một không gian văn hóa, nghệ thuật và thưởng lãm cà phê. Đây cũng là lý do cơ quan du lịch Việt Nam đánh giá công trình như một điểm nhấn kiến trúc và điểm đến để tìm hiểu văn hóa cà phê tại Đắk Lắk.
Từ điểm check-in đến điểm đến văn hóa của Buôn Ma Thuột
Sự nổi tiếng của Bảo tàng Thế giới Cà phê không chỉ đến từ những hiện vật bên trong. Công trình nhanh chóng trở thành một địa điểm được giới trẻ yêu thích nhờ kiến trúc đặc biệt.
Những đường cong lớn, mái vòm, khoảng sân rộng, cây xanh và cách bố trí ánh sáng tạo ra nhiều góc chụp khác nhau. Một trong những hình ảnh từng gây chú ý trên mạng xã hội là khu vực những chiếc ô trắng được treo phía trên, trong khi phần mái uốn lượn của bảo tàng cũng thường xuyên được chọn làm phông nền.
Tuy nhiên, nếu chỉ coi đây là một địa điểm “sống ảo” thì sẽ bỏ qua phần thú vị nhất của công trình. Từ cách lựa chọn vật liệu, hình khối kiến trúc cho tới phương thức trưng bày, bảo tàng đều cố gắng đưa hình ảnh Tây Nguyên vào một không gian hiện đại.
Nơi đây cũng không chỉ tổ chức những hoạt động liên quan trực tiếp đến cà phê. Trong những năm qua, bảo tàng từng trở thành địa điểm diễn ra các chương trình âm nhạc, thời trang, nghệ thuật và hoạt động văn hóa cộng đồng, trong đó có các chương trình gắn với văn hóa của đồng bào dân tộc tại Đắk Lắk.
Một ví dụ là triển lãm “Trịnh Công Sơn - Cảm hứng từ Thiền và Cà phê” năm 2023, kết hợp câu chuyện về âm nhạc, Thiền và cà phê theo cách tiếp cận đương đại. Những hoạt động như vậy khiến bảo tàng dần được mở rộng vai trò, từ nơi lưu giữ hiện vật trở thành một không gian văn hóa và sáng tạo của Buôn Ma Thuột.
Những con số cho thấy sức hút: 5 năm, 5 triệu lượt khách
Sức hút của công trình cũng thể hiện khá rõ qua lượng khách.
Sau 4 năm hoạt động, đến cuối năm 2022, Bảo tàng Thế giới Cà phê đã đón gần 4 triệu lượt khách đến từ hơn 22 quốc gia và tổ chức hơn 300 hoạt động văn hóa cộng đồng.
Đến ngày 23/11/2023, nhân dịp kỷ niệm 5 năm mở cửa, bảo tàng công bố đã đón vị khách thứ 5 triệu. Người may mắn trở thành vị khách đặc biệt này là Melissa Tjemma Janneke Bottema, Hoa hậu Hòa bình Hà Lan và Á hậu 5 Miss Grand International 2023.
Con số 5 triệu lượt khách sau 5 năm là một dấu mốc đáng chú ý đối với một bảo tàng chuyên về một chủ đề tương đối đặc thù. Nó cũng cho thấy sức hút của việc kết hợp giữa văn hóa cà phê, kiến trúc và du lịch trải nghiệm.
Riêng trong dịp Tết Nguyên đán 2023, bảo tàng từng đón hơn 30.000 lượt khách chỉ trong 5 ngày. Bên cạnh tham quan hiện vật, du khách còn có thể tham gia các hoạt động tái hiện văn hóa Tây Nguyên và những phiên chợ, nghi lễ, hoạt động trải nghiệm gắn với cộng đồng địa phương.
Được truyền thông quốc tế liên tục nhắc tên
Một trong những dấu ấn đáng chú ý nhất của Bảo tàng Thế giới Cà phê là việc công trình nhiều lần xuất hiện trên các ấn phẩm và truyền thông quốc tế.
Thông tấn xã Mỹ AP (Associated Press) từng gọi đây là “bảo tàng sống lớn nhất, sống động nhất và độc đáo nhất”. Trong khi đó, tạp chí du lịch Anh Wanderlust đưa Bảo tàng Thế giới Cà phê vào danh sách những điểm đến đáng ghé thăm tại Việt Nam, được các nguồn trong nước dẫn lại là vị trí thứ 6 trong danh sách 17 điểm đến.
Đáng chú ý hơn là năm 2022, chuyên trang du lịch bằng tiếng Tây Ban Nha của National Geographic có bài viết riêng về công trình này. Bài viết mô tả đây là nơi du khách có thể “đắm chìm hoàn toàn trong văn hóa cà phê”, đồng thời nhấn mạnh rằng bảo tàng có một cách tiếp cận đầy tham vọng đối với cà phê.
Theo bài viết được báo chí Việt Nam dẫn lại, National Geographic thậm chí đặt tiêu đề theo hướng khá thú vị: du khách đến đây có thể hòa mình vào văn hóa cà phê và “quên Starbucks tại Đông Nam Á”. Không chỉ nói về kiến trúc, bài viết còn nhấn mạnh trải nghiệm bằng nhiều giác quan, khi du khách có thể ngửi, nếm và chạm vào cà phê trong quá trình tham quan.
Một công trình góp phần định hình hình ảnh “thủ phủ cà phê”
Điều thú vị ở Bảo tàng Thế giới Cà phê là nơi này không đơn thuần kể câu chuyện về một loại đồ uống. Nó đặt cà phê vào một bức tranh lớn hơn: lịch sử, thương mại, văn hóa, nghệ thuật, đời sống và cả bản sắc của những vùng đất trồng cà phê.
Với Buôn Ma Thuột, một thành phố vốn đã gắn chặt với cây cà phê, việc có một công trình chuyên kể câu chuyện về cà phê thế giới giúp địa phương có thêm một điểm nhấn văn hóa bên cạnh những rẫy cà phê, thác nước hay không gian sinh hoạt đặc trưng của Tây Nguyên.
Từ một nơi lưu giữ hàng chục nghìn hiện vật, công trình dần trở thành không gian tổ chức triển lãm, nghệ thuật, trải nghiệm và các hoạt động cộng đồng. Sau 5 năm đầu tiên, con số 5 triệu lượt khách cho thấy Bảo tàng Thế giới Cà phê đã vượt ra ngoài phạm vi của một điểm tham quan dành riêng cho những người mê cà phê.
Và với những du khách lần đầu đến Buôn Ma Thuột, đây cũng là một điểm đến khá đặc biệt: nơi có thể nhìn thấy hình dáng của Tây Nguyên trong kiến trúc, nghe câu chuyện về hành trình của hạt cà phê, chạm vào những hiện vật hàng trăm năm tuổi, thưởng thức cà phê và kết thúc chuyến đi bằng những bức ảnh giữa một trong những công trình kiến trúc nổi bật nhất của “thủ phủ cà phê” Việt Nam.
Bích Ngọc
