Ngay từ trước khi chiến sự toàn diện nổ ra vào tháng 2/2022, dòng trực thăng vũ trang Mi-24 Hind đã trở thành một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất của cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine.
Từ Donbass cho tới các mặt trận sau này, cả hai phía đều khai thác Mi-24 như một dạng "pháo binh trên không", đồng thời sử dụng chúng cho nhiệm vụ yểm trợ đặc nhiệm, cứu hộ phi công và thậm chí săn UAV.
Tuy nhiên, giữa hàng loạt biến thể Hind quen thuộc, Ukraine vẫn đang duy trì một phiên bản đặc biệt hiếm, có nguồn gốc gắn liền với nỗi ám ảnh hạt nhân của Chiến tranh Lạnh: Mi-24RKhR, hay còn được NATO định danh là Hind-G1.
Di sản từ thảm họa Chernobyl
Mi-24RKhR được phát triển vào cuối thập niên 1970, bay thử lần đầu năm 1978, trong bối cảnh khối Hiệp ước Warsaw chuẩn bị cho kịch bản tác chiến trên chiến trường bị ô nhiễm hạt nhân, sinh học và hóa học.
Điểm nhận dạng đặc trưng nhất của Hind-G1 là bộ càng lấy mẫu dạng "bàn tay cơ khí" gắn ở đầu cánh phụ, cho phép thu thập đất và vật liệu nhiễm xạ ngay tại khu vực nguy hiểm. Chính biến thể này từng xuất hiện rộng rãi trong chiến dịch ứng phó sau thảm họa hạt nhân Chernobyl năm 1986, khi các tổ lái phải đo mức phóng xạ quanh lò phản ứng số 4 bị phá hủy.
Để sống sót trong môi trường nhiễm độc, Mi-24RKhR được tăng cường khả năng bịt kín khoang, tích hợp hệ thống lọc không khí, bổ sung các tấm chì chống bức xạ và trang bị đầy đủ mặt nạ, bình oxy cũng như đồ bảo hộ cho tổ lái bốn người. Bên trong khoang chở quân được bố trí các trạm làm việc để phân tích dữ liệu phóng xạ, hóa học, từ đó mã hóa và truyền về sở chỉ huy mặt đất gần như theo thời gian thực.
Trái với nhiều tài liệu phổ biến, Mi-24RKhR không hoàn toàn bị tước bỏ vũ khí. Dù mất khả năng mang tên lửa chống tăng dẫn đường, biến thể này vẫn giữ súng máy 12,7mm bốn nòng ở mũi và có thể mang rocket không điều khiển dưới cánh. Điều đó giúp Hind-G1 không chỉ làm nhiệm vụ trinh sát NBC mà còn tự vệ, thậm chí tham gia yểm trợ hỏa lực khi cần.
Tổng cộng chỉ khoảng 152 chiếc Mi-24RKhR được sản xuất trong giai đoạn 1983-1989 và phân bổ cho các đơn vị Liên Xô đóng tại Đông Đức, trực diện NATO. Mỗi phi đội thường chỉ có hai chiếc Hind-G1, hoạt động song song với biến thể Mi-24K chuyên hiệu chỉnh pháo binh, cho thấy mức độ "xa xỉ" của loại trực thăng này ngay cả trong biên chế Xô Viết.
Từ trinh sát phóng xạ đến chiến đấu sinh tồn
Sau khi Liên Xô tan rã, một số Mi-24RKhR tiếp tục phục vụ tại Nga, Ukraine, Belarus và Armenia, nhưng nhiệm vụ trinh sát NBC dần bị loại bỏ. Tuy vậy, khung thân bọc giáp, hỏa lực cơ bản và khả năng chở theo binh sĩ khiến Hind-G1 vẫn còn giá trị trong vai trò trực thăng vũ trang - vận tải.
Đối với Ukraine, điều này đặc biệt quan trọng. Trước xung đột toàn diện, Không quân Lục quân Ukraine sở hữu khoảng 34 chiếc Mi-24 sẵn sàng chiến đấu, nhưng chịu tổn thất nặng trong năm 2022, khiến lực lượng trực thăng cánh quay suy giảm nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, việc duy trì được ít nhất hai chiếc Mi-24RKhR còn hoạt động là điều đáng chú ý, nhất là khi tổng số Hind-G1 từng tồn tại trong biên chế Ukraine được cho là chỉ khoảng ba chiếc vào giai đoạn 2014-2015.
Hiện nay, các Mi-24RKhR Ukraine đã tháo bỏ hoàn toàn bộ càng lấy mẫu phóng xạ, hoạt động với cấu hình gần tương đương Mi-24V tiêu chuẩn. Trong thực tế, Ukraine cũng hiếm khi sử dụng Mi-24 cho nhiệm vụ chống tăng bằng tên lửa dẫn đường, nên việc "mất" vai trò NBC không làm giảm đáng kể giá trị chiến đấu của Hind-G1.
Biểu tượng hiếm hoi còn sót lại
Trong khi Ukraine đã nhận thêm Mi-24 từ CH Czech, Bắc Macedonia và Ba Lan - một số chiếc chỉ dùng làm phụ tùng, những chiếc Mi-24RKhR còn lại mang ý nghĩa vượt xa giá trị thuần túy về quân sự. Chúng là tàn dư sống động của một thời kỳ chiến tranh hạt nhân luôn được đặt trong kịch bản tính toán, đồng thời phản ánh cách Ukraine buộc phải tận dụng mọi di sản Xô Viết còn sót lại để duy trì năng lực chiến đấu.
Dù không còn những "bàn tay cơ khí" từng gieo nỗi ám ảnh phóng xạ thời Chernobyl, Mi-24RKhR vẫn tiếp tục bay trên chiến trường hiện đại với vai trò thuần túy. Và trong cuộc xung đột tiêu hao khốc liệt, ngay cả những di vật hiếm hoi của Chiến tranh Lạnh cũng có thể trở thành quân bài sinh tồn quý giá.
Quang Hưng (Theo The War Zone)
