Sự vắng mặt của loài hươu trên danh sách các vật cưỡi truyền thống của văn minh nhân loại từ lâu đã gợi ra nhiều tò mò. Trong khi ngựa, lừa hay lạc đà trở thành những trợ thủ đắc lực trong chiến tranh và thương mại, thì hươu - một loài động vật phổ biến, to lớn và khỏe mạnh - lại vĩnh viễn sống ngoài tầm kiểm soát của các kỵ sĩ. Nhiều người từng cho rằng tổ tiên chúng ta đã bỏ lỡ một phương tiện di chuyển tiềm năng. Tuy nhiên, các phân tích dưới góc độ sinh học vận động và xã hội học động vật đã chứng minh điều ngược lại: con người không thể cưỡi hươu vì bản thân cơ thể chúng là một cấu trúc chống lại việc cưỡi.
Trở ngại đầu tiên đến từ hệ xương và cơ học vận động. Khác với ngựa hay lạc đà có cột sống chắc chắn cùng phần lưng phẳng tự nhiên thích hợp để đặt yên nâng đỡ trọng lượng, xương của hươu tiến hóa theo hướng cực kỳ nhẹ nhằm tối ưu hóa sự linh hoạt trong rừng rậm. Mật độ xương và khả năng chịu lực của hươu thấp hơn ngựa rất nhiều. Khi di chuyển tốc độ cao, thay vì bước chạy nhịp nhàng có độ dằn xóc đứng khoảng 0,5g như ngựa, hươu áp dụng phương thức bật nhảy bằng cả bốn chân. Dưới kính ghi hình chuyên dụng, gia tốc thẳng đứng ở phần lưng hươu có thể vượt quá 2,5g. Việc ngồi trên lưng một con hươu đang chạy không khác nào ngồi trên một chiếc đệm nhún với biên độ dao động nửa mét. Ngay cả với những loài hươu khổng lồ như nai sừng tấm - cao tới 2 mét và nặng hơn 700 kg - phần sống lưng của chúng cũng uốn sóng liên tục, khiến không một loại yên hay dây cương nào có thể bám giữ.
Bên cạnh yếu tố cơ học, rào cản hành vi cũng khiến loài hươu trở thành một ẩn số không thể khuất phục. Động vật được chọn làm vật cưỡi thường sống theo bầy đàn có trật tự thủ lĩnh rõ ràng. Con người chỉ cần khuất phục con đầu đàn là có thể kiểm soát toàn bộ tập thể.
Trái lại, hươu sống đơn độc hoặc tập hợp thành bầy lỏng lẻo, hoàn toàn thiếu gen phục tùng thứ bậc. Hệ thần kinh của hươu luôn đặt trong trạng thái báo động đỏ với góc nhìn rộng 310 độ và phản xạ hoảng sợ nhanh hơn ngựa nhiều lần. Bất kỳ tiếng động nhỏ nào cũng kích hoạt bản năng tháo chạy vô điều kiện của chúng.
Thất bại nổi tiếng nhất trong lịch sử thuần hóa hươu diễn ra vào thế kỷ 17. Vua Karl XI của Thụy Điển từng đầy tham vọng khi thành lập một trung đoàn kỵ binh cưỡi nai sừng tấm nhằm tạo lợi thế trên chiến trường.
Tuy nhiên, trong đợt diễn tập đầu tiên, vừa nghe tiếng pháo nổ, toàn bộ dàn nai sừng tấm đã hoảng loạn nhảy dựng, hất văng binh sĩ xuống đất rồi quay đầu dẫm đạp nát đội hình quân nhà. Dự án kỵ binh nai sừng tấm lập tức bị phá sản hoàn toàn.
Vấn đề hậu cần cũng là một gáo nước lạnh dội vào ý định nuôi dưỡng hươu làm lực lượng vận tải. Ngựa và lừa là động vật ăn cỏ lên men ruột sau, có thể tiêu hóa các loại cỏ khô, rơm rạ chứa tới 60% chất xơ thô. Trong khi đó, hươu là động vật nhai lại kén ăn, chỉ hấp thụ được cành lá non, cỏ tươi và địa y.
Tỷ lệ tiêu hóa thức ăn thô của hươu kém xa so với ngựa. Nếu một đội quân cổ đại sử dụng hàng nghìn con hươu, khối lượng cành lá tươi cần thu gom mỗi ngày sẽ biến thành một thảm họa hậu cần, đủ sức đánh gục bất kỳ nền kinh tế chiến tranh nào.
Dù vậy, lịch sử vẫn ghi nhận một ngoại lệ độc đáo tại các vùng băng giá phương bắc. Tại Siberia và dãy Đại Hưng An Lĩnh, dân tộc du mục Ewenki đã thuần hóa tuần lộc làm vật thồ và di chuyển. Tuy nhiên, đây không phải vì tuần lộc là vật cưỡi tốt hơn ngựa, mà là sự lựa chọn bắt buộc của tự nhiên.
Ở nhiệt độ âm 40 độ C với lớp tuyết dày ngập hông, móng ngựa sẽ bị đóng băng và sa lầy. Tuần lộc sở hữu bộ móng rộng tới 100 cm² - gấp rưỡi móng ngựa - giúp phân tán lực như một đôi giày tuyết, cho phép chúng di chuyển dễ dàng để bới tuyết tìm địa y. Tuần lộc chiến thắng ngựa không phải trên đường đua tốc độ hay sức tải, mà nhờ năng lực sinh tồn duy nhất ở vùng cực lạnh.
Có thể thấy, việc loài hươu không trở thành vật cưỡi thông thường là kết quả phân công hợp lý của tự nhiên. Ngựa, lừa và lạc đà gánh vác trách nhiệm chuyên chở nhờ cấu trúc xương bền bỉ, tính phục tùng và sự dễ tính trong nuôi dưỡng. Còn đối với loài hươu, việc không bị đặt yên cưỡi lên lưng chính là món quà tiến hóa giúp chúng giữ trọn sự tự do và hoang dã giữa thiên nhiên đại ngàn.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
