Trong vài năm gần đây, lướt mạng xã hội chúng ta rất dễ bắt gặp những quảng cáo về "bút tiêm giảm cân". Chỉ cần tiêm mỗi tuần một mũi, cân nặng sẽ giảm nhanh chóng; không cần ăn kiêng quá khắt khe, cũng không cần tập luyện nhiều. Có nơi còn gọi đó là "thần dược giảm cân của giới nhà giàu", "bí mật của các ngôi sao", hay "công nghệ giảm béo mới nhất của y học thế giới"...
BS Dương Minh Tuấn (Khoa Nội Tiết - Đái Tháo Đường, bệnh viện Bạch Mai) cho biết, những bút tiêm đang được nhắc đến ấy phần lớn thuộc nhóm thuốc GLP-1 receptor agonists hoặc các thuốc incretin thế hệ mới, chẳng hạn như liraglutide, semaglutide hay tirzepatide.
"Đây không phải là các sản phẩm làm đẹp hay thực phẩm chức năng. Chúng là thuốc điều trị bệnh béo phì và đái tháo đường, được nghiên cứu trong nhiều thử nghiệm lâm sàng lớn trên thế giới", BS Tuấn cho hay.
Chuyên gia nhận định, cơ chế của các thuốc này khá thú vị về mặt sinh lý học: Chúng mô phỏng hoặc tăng cường tác dụng của các hormone đường ruột đặc biệt là GLP-1 vốn tham gia điều hòa cảm giác đói và no. Khi tác động lên các thụ thể ở vùng dưới đồi của não và hệ tiêu hóa, thuốc giúp tăng cảm giác no, giảm cảm giác đói, đồng thời làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày. Kết quả là người bệnh ăn ít hơn và cải thiện chuyển hóa năng lượng. Chính vì vậy, trong các thử nghiệm lâm sàng lớn như chuỗi nghiên cứu STEP với semaglutide, người bệnh béo phì có thể giảm trung bình khoảng 14–15% trọng lượng cơ thể sau khoảng một năm điều trị khi kết hợp với thay đổi lối sống. Một số thuốc thế hệ mới như tirzepatide thậm chí cho thấy mức giảm cân còn cao hơn trong các nghiên cứu gần đây.
Trong nhiều thập kỷ trước, béo phì thường bị xem đơn giản là hậu quả của việc ''ăn nhiều - ít vận động''. Nhưng các nghiên cứu sinh học hiện đại cho thấy đó là một bệnh lý mạn tính phức tạp, liên quan đến hệ thần kinh trung ương, nội tiết, di truyền và môi trường sống. Chính vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều hiệp hội chuyên ngành đã bắt đầu đề cập đến việc sử dụng các thuốc nhóm GLP-1 như một phần trong chiến lược điều trị béo phì mạn tính ở những bệnh nhân phù hợp.
"Nhưng những bút tiêm này đang dần bị nhìn nhận như một công cụ làm đẹp nhanh chóng, chỉ cần vài mũi tiêm là có thể giảm cân, thon gọn, ''đổi đời ngoại hình''. Vì thế, không ít người đã tự tìm mua thuốc qua mạng xã hội hoặc qua đường xách tay từ nước ngoài, đôi khi hoàn toàn không có sự tư vấn của bác sĩ'', BS Dương Minh Tuấn nói.
Điều này tiềm ẩn khá nhiều rủi ro!
BS Dương Minh Tuấn chia sẻ cụ thể như sau:
Trước hết là câu chuyện nguồn gốc thuốc.
Các thuốc GLP-1 là thuốc sinh học, đòi hỏi điều kiện bảo quản lạnh nghiêm ngặt trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi được vận chuyển qua đường xách tay hoặc bán trên mạng xã hội mà không kiểm soát nhiệt độ, chất lượng thuốc có thể bị ảnh hưởng. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã nhiều lần cảnh báo về sự xuất hiện của các sản phẩm semaglutide không được phê duyệt hoặc không rõ nguồn gốc được bán trực tuyến. Một số sản phẩm thậm chí được gắn nhãn ''chỉ dùng cho nghiên cứu'' nhưng vẫn được quảng cáo như thuốc điều trị. Trong những trường hợp như vậy, người sử dụng thực chất không thể biết chính xác mình đang tiêm vào cơ thể điều gì.
Vấn đề thứ hai là chỉ định sử dụng thuốc.
Theo các hướng dẫn điều trị béo phì của Bộ Y tế Việt Nam, cũng như nhiều khuyến cáo quốc tế, thuốc giảm cân chỉ được cân nhắc khi người bệnh có BMI đủ cao và thay đổi lối sống trong một thời gian nhất định nhưng chưa đạt hiệu quả mong muốn. Nói cách khác, thuốc được sử dụng để điều trị bệnh béo phì, chứ không phải để giảm vài kilogram cho mục đích thẩm mỹ. Tuy nhiên, trong thực tế, không ít người có cân nặng hoàn toàn bình thường vẫn tìm đến các loại bút tiêm này như một cách để nhanh chóng đạt được vóc dáng mong muốn. Khi đó, lợi ích y khoa không còn rõ ràng nhưng nguy cơ lại tăng lên.
Các thuốc GLP-1 nói chung khá an toàn khi được sử dụng đúng chỉ định và theo dõi bởi bác sĩ. Tuy nhiên, chúng vẫn có những tác dụng phụ nhất định, phổ biến nhất là các triệu chứng đường tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc táo bón, đặc biệt trong giai đoạn đầu điều trị. Chính vì vậy, phác đồ chuẩn thường yêu cầu tăng liều từ từ trong nhiều tuần để cơ thể thích nghi. Nếu người dùng tự ý tiêm ngay liều cao hoặc không tuân thủ phác đồ, các triệu chứng này có thể trở nên nặng nề hơn. Trong những trường hợp hiếm hơn nhưng nghiêm trọng hơn, đã có báo cáo về viêm tụy cấp hoặc các biến chứng liên quan đến túi mật ở những bệnh nhân sử dụng thuốc nhóm này.
Một thực tế khác cũng ít được nhắc đến trong các quảng cáo giảm cân là hiệu quả của thuốc phụ thuộc rất nhiều vào lối sống. Thuốc giúp giảm cảm giác đói và hỗ trợ kiểm soát năng lượng nạp vào, nhưng nếu chế độ ăn uống và vận động không được điều chỉnh, cân nặng có thể tăng trở lại khá nhanh sau khi ngừng thuốc. Nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy phần lớn người bệnh sẽ tăng lại phần lớn số cân đã giảm trong vòng khoảng một năm sau khi dừng điều trị nếu không duy trì thay đổi lối sống.
"Những bút tiêm giảm cân vì thế không phải là ''thần dược''. Chúng là một thành tựu đáng kể của khoa học trong điều trị béo phì - một bệnh lý đang gia tăng trên toàn thế giới. Nhưng giống như mọi loại thuốc khác, chúng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều và dưới sự theo dõi của thầy thuốc'', BS Dương Minh Tuấn khẳng định.
(Ảnh: Internet)
Tuấn Minh
