Sự kiện hy hữu xảy ra vào ngày 10 tháng 8 năm 2024, ngoài khơi Costa Rica, gần Vườn quốc gia Tortuguero. Trong một chuyến câu cá thể thao thường lệ, ngư dân Juan Pablo đã câu trúng một cá thể cá mập y tá (Ginglymostoma cirratum) ở độ sâu khoảng 37 mét.
Thay vì màu nâu nhạt quen thuộc, con cá mập hiện ra với sắc cam vàng rực rỡ, nổi bật đến mức khiến người chứng kiến không khỏi sững sờ. Đôi mắt của nó cũng hoàn toàn trắng, không có mống mắt đen đặc trưng của loài.
Nhận thấy đây là một cá thể đặc biệt, ngư dân đã chụp lại nhiều hình ảnh, tiến hành đo chiều dài cơ thể trước khi thả cá mập trở lại biển trong tình trạng an toàn. Những bức ảnh sau đó được công ty du lịch sinh thái Parismina Domus Day đăng tải lên mạng xã hội, nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng yêu thiên nhiên và giới khoa học.
Theo các nhà khoa học, nguyên nhân là do sự xuất hiện đồng thời của hai dạng rối loạn sắc tố hiếm gặp trên cùng một cá thể: sự thiếu hụt sắc tố tối, được gọi là bạch tạng, và sự dư thừa sắc tố vàng, hay còn gọi là xanthism. Đáng kinh ngạc hơn, tình trạng kết hợp này được gọi là albino-xanthochromism dường như không ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng sinh tồn của cá mập. Cá thể này vẫn sinh sống bình thường trong làn nước ấm của biển Caribe.
Từ những dữ liệu ban đầu, một nhóm nhà sinh vật biển do Marioxis Macías-Cuyare, thuộc Đại học Liên bang Rio Grande (Brazil), dẫn đầu đã liên hệ với các ngư dân để thu thập thêm thông tin. Phân tích hình ảnh và mô tả chi tiết cho thấy cá thể cá mập này không chỉ mắc một mà đồng thời hai dạng rối loạn sắc tố hiếm gặp.
Theo báo cáo công bố vào tháng 8 năm 2025, cá mập có biểu hiện của bạch tạng, thể hiện qua việc thiếu sắc tố tối và đôi mắt trắng không có mống mắt rõ ràng. Đồng thời, nó cũng có biểu hiện của xanthism, một dạng dư thừa sắc tố vàng khiến cơ thể mang màu vàng cam đậm và đồng nhất. Sự kết hợp này được các nhà khoa học xác định là albino-xanthochromism, một tình trạng cực kỳ hiếm trong tự nhiên.
Dù cực kỳ hiếm, sự kết hợp bất thường về mặt di truyền này đã từng được ghi nhận trong tự nhiên, chủ yếu ở các loài chim, và cũng từng xuất hiện ở môi trường biển. Năm 1978, một cá thể cá mú đốm (Epinephelus drummondhayi) bị bắt ngoài khơi Bắc Carolina đã được xác định mắc albino-xanthochromism. Năm 2018, một bản tin khoa học cũng mô tả một cá thể cá đuối đốm (Raja montagui) mắc tình trạng tương tự tại biển Ireland.
Điều khiến giới nghiên cứu đặc biệt chú ý là tình trạng sắc tố khác thường này dường như không ảnh hưởng tiêu cực đến sự sinh tồn của cá mập. Với chiều dài khoảng 200 cm từ đầu đến chóp đuôi, cá thể này đã đạt độ trưởng thành hoàn toàn. Ở loài cá mập y tá, quá trình trưởng thành thường kéo dài ít nhất một thập kỷ, cho thấy cá thể mang màu sắc rực rỡ này đã sống sót và phát triển ổn định trong môi trường tự nhiên khắc nghiệt.
Trong giới khoa học, albino-xanthochromism từng được ghi nhận chủ yếu ở chim, và rất hiếm gặp ở các loài sinh vật biển. Trước đó, chỉ có một vài trường hợp được báo cáo, như cá mú đốm ngoài khơi Bắc Carolina năm 1978 hay cá đuối đốm tại biển Ireland năm 2018. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên hiện tượng này được ghi nhận ở cá mập y tá.
Trước đây, cá mập y tá cũng từng được ghi nhận với các dạng sắc tố bất thường khác như bạch tạng, loang màu và hypomelanosis, tình trạng suy giảm sắc tố tối. Tuy nhiên, cá thể lần này là trường hợp đầu tiên từng được ghi nhận đồng thời mắc cả bạch tạng và xanthism. Nhóm nghiên cứu cũng cho rằng các yếu tố môi trường có thể đóng vai trò nhất định, đồng thời khuyến nghị cần tiếp tục theo dõi và nghiên cứu sâu hơn.
Thông thường, màu sắc bất thường được xem là bất lợi trong thế giới đại dương, nơi khả năng ngụy trang đóng vai trò then chốt trong việc săn mồi và tránh kẻ thù. Việc một cá thể cá mập mang màu sắc nổi bật vẫn có thể sinh tồn đến tuổi trưởng thành đặt ra nhiều câu hỏi quan trọng về khả năng thích nghi và sự đa dạng di truyền của loài.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, ngoài yếu tố di truyền, môi trường cũng có thể đóng vai trò nhất định trong việc biểu hiện sắc tố. Khu vực phía bắc biển Caribe của Costa Rica, với điều kiện sinh thái đặc thù, có thể đã tạo ra những tác động chưa được hiểu rõ tới quần thể cá mập y tá tại đây.
Trong báo cáo, nhóm tác giả đặt ra hàng loạt câu hỏi mở: liệu đây chỉ là một trường hợp cá biệt, hay là dấu hiệu của một xu hướng di truyền mới đang hình thành trong khu vực? Hiện tượng này có liên quan đến các yếu tố môi trường địa phương, hay đơn thuần phản ánh sự đa dạng di truyền vốn có của loài?
Việc phát hiện cá thể cá mập màu cam rực rỡ này cho thấy đại dương vẫn còn ẩn chứa vô số bí ẩn chưa được khám phá. Trong bối cảnh con người vẫn chỉ mới hiểu được một phần rất nhỏ của thế giới dưới nước, những phát hiện hiếm hoi như vậy đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng tri thức về sinh học biển, di truyền học và khả năng thích nghi của các loài sinh vật trước những biến đổi của môi trường tự nhiên.
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Marine Biodiversity, góp thêm một minh chứng rằng ngay cả những loài săn mồi quen thuộc và đáng sợ bậc nhất đại dương cũng có thể mang trong mình những câu chuyện di truyền kỳ lạ, vượt xa trí tưởng tượng của con người.
Đức Khương
