Trong nhận thức phổ biến, khi tim ngừng đập và bác sĩ tuyên bố tử vong, mọi cảm nhận của con người cũng đồng thời biến mất. Thế nhưng, các nghiên cứu và ghi nhận y khoa trong những năm gần đây đang đặt lại giả định tưởng chừng hiển nhiên này. Theo các chuyên gia, sau khi chết lâm sàng, não bộ con người vẫn có thể duy trì hoạt động và thậm chí là ý thức trong khoảng thời gian lên tới 6 phút.
Một trường hợp được ghi nhận vào năm 2022 đã khiến giới khoa học đặc biệt chú ý. Một cụ ông 87 tuổi bị ngừng tim đột ngột và không thể qua khỏi dù đã được cấp cứu. Sau khi bác sĩ tuyên bố tử vong lâm sàng, điện não đồ của bệnh nhân vẫn tiếp tục ghi nhận hoạt động não kéo dài thêm 6 phút. Điều đáng nói là dạng sóng não này thường liên quan đến quá trình hồi tưởng ký ức hoặc tập trung chú ý, chứ không phải trạng thái hỗn loạn ngẫu nhiên.
Không chỉ dừng lại ở dữ liệu thiết bị, nhiều người từng được cứu sống từ ranh giới cái chết cũng đưa ra những lời kể tương đồng đáng kinh ngạc. Họ cho biết trong khoảng thời gian không còn nhịp tim, họ vẫn có thể nghe và nhìn rõ những gì diễn ra xung quanh.
Một số người mô tả cảm giác như đang ở trên cao quan sát toàn bộ quá trình cấp cứu, số khác nhớ chính xác lời nói của bác sĩ và y tá. Khi được đối chiếu, những chi tiết này trùng khớp với thực tế trong phòng cấp cứu.
Các nhà khoa học phát hiện rằng khi thiếu oxy, não bộ sẽ bước vào một dạng “chế độ tiết kiệm năng lượng”, giảm tiêu thụ và sử dụng phần năng lượng còn sót lại để duy trì hoạt động thêm vài phút. Trong môi trường lạnh, khoảng thời gian này thậm chí còn dài hơn. Đã có trường hợp tim ngừng đập suốt hai giờ, nhưng cuối cùng vẫn tỉnh lại và não không bị tổn thương.
Những hiện tượng trên khiến các nhà khoa học cho rằng cái chết không phải là khoảnh khắc “tắt đèn” tức thì, mà là một quá trình diễn ra dần dần. Khi tim ngừng đập và máu không còn lưu thông, các tế bào não không chết ngay lập tức.
Não bộ, trong điều kiện thiếu oxy, sẽ bước vào trạng thái tiết kiệm năng lượng, sử dụng phần năng lượng còn lại để duy trì hoạt động thêm vài phút. Trong môi trường lạnh, quá trình này có thể kéo dài hơn, và đã có những trường hợp tim ngừng đập rất lâu nhưng bệnh nhân vẫn hồi tỉnh mà không bị tổn thương não.
Vậy trong những phút cuối cùng đó, con người trải qua điều gì? Không ai có thể đưa ra câu trả lời chắc chắn. Tuy nhiên, các mô tả từ những người từng cận kề cái chết lại có nhiều điểm chung. Họ nói về một luồng ánh sáng ấm áp, về việc gặp lại những người thân đã khuất, về cảm giác cả cuộc đời hiện lên như một thước phim tua nhanh. Đáng chú ý, hầu hết đều cho biết họ không cảm thấy sợ hãi, mà trái lại là sự bình thản và nhẹ nhõm.
Có ý kiến cho rằng đây chỉ là ảo giác do não thiếu oxy. Tuy nhiên, việc những trải nghiệm này có thể đi kèm với ký ức chính xác về các chi tiết trong phòng cấp cứu khiến cách giải thích này trở nên chưa thuyết phục. Điều đó dẫn tới giả thuyết rằng trong những phút cuối cùng ấy, ý thức con người thực sự vẫn tồn tại, dù không còn khả năng giao tiếp với thế giới bên ngoài.
Hiện nay, nhiều nơi lấy “chết não” làm tiêu chuẩn, nhưng nếu sau khi chết vài phút vẫn còn ý thức, thì ranh giới này nên được xác định thế nào? Đây là câu hỏi khiến các nhà khoa học và chuyên gia đạo đức đau đầu. Công nghệ càng phát triển, con người càng nhận ra cái chết không hề đơn giản
Những phát hiện này mang theo nhiều hệ quả thực tiễn, trong y khoa, một số bệnh viện đã bắt đầu chờ thêm khoảng 10 phút trước khi xác nhận tử vong hoàn toàn, nhằm cho não bộ thời gian “tắt máy” tự nhiên. Trong chăm sóc cuối đời, việc lựa chọn lời nói và thái độ bên giường bệnh cũng trở nên quan trọng hơn. Nếu người sắp mất vẫn có thể nghe thấy, thì sự dịu dàng, biết ơn và trấn an có thể trở thành món quà tinh thần cuối cùng dành cho họ.
Bên cạnh đó, vấn đề hiến tạng cũng được đặt ra với nhiều câu hỏi đạo đức. Khi “chết não” được sử dụng làm tiêu chuẩn, nhưng ý thức có thể còn tồn tại trong những phút đầu sau tử vong lâm sàng, ranh giới này cần được xác định ra sao là điều khiến giới chuyên gia tiếp tục tranh luận.
Công nghệ hiện đại đang mở thêm nhiều hướng nghiên cứu mới. Một số nhóm khoa học đang sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích sóng não, với hy vọng hiểu rõ hơn những trải nghiệm cận tử. Các thử nghiệm về giao diện não - máy cũng đặt mục tiêu đọc và giải mã tín hiệu tư duy. Dù vậy, hơn cả việc tìm câu trả lời khoa học, những phát hiện này gợi mở một suy ngẫm sâu sắc hơn về cách con người đối diện với cái chết.
Thay vì né tránh và coi cái chết là điều cấm kỵ, việc hiểu rằng đó là một quá trình có thể giúp con người sống trọn vẹn hơn và biết cách nói lời tạm biệt một cách nhẹ nhàng. Bởi sau cùng, khoa học không chỉ giúp con người hiểu thêm về cái chết, mà còn nhắc nhở về giá trị của sự sống và sự tử tế trong những khoảnh khắc cuối cùng.
Đức Khương
