Những con cá mập có hai đầu nghe giống một sinh vật bước ra từ phim khoa học viễn tưởng hoặc phim thảm họa. Thế nhưng, đây là hiện tượng sinh học có thật, từng được ghi nhận tại nhiều khu vực trên thế giới. Trong những năm gần đây, các phôi cá mập mang dị tật nhân đôi phần đầu được phát hiện ở Florida, Mexico và một số vùng thuộc Ấn Độ Dương.
Dù những trường hợp này rất hiếm, chúng vẫn thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu. Câu hỏi được đặt ra là vì sao dị tật như vậy xuất hiện, liệu các yếu tố môi trường có tác động đến quá trình phát triển của cá mập hay không, và có thực sự ngày càng nhiều cá thể bất thường được sinh ra?
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng cá mập hai đầu không phải một loài săn mồi mới đang xuất hiện trong đại dương. Đây là một dạng bất thường trong quá trình phát triển phôi. Phần lớn cá thể mắc dị tật không thể sống đủ lâu để phát triển hoàn chỉnh, khiến các nhà khoa học gặp nhiều khó khăn khi nghiên cứu.
Dị tật hình thành ngay từ giai đoạn phôi
Cá mập hai đầu không phải phát hiện mới của khoa học. Những trường hợp tương tự đã được ghi nhận rải rác trong nhiều thập kỷ, chủ yếu dưới dạng các phát hiện riêng lẻ. Điểm đáng chú ý là số lượng báo cáo được công bố trong những năm gần đây có xu hướng tăng lên.
Theo các nhà nghiên cứu, hiện tượng này được gọi là nhân đôi trục cơ thể (axial duplication). Đây là một lỗi phát triển khiến phôi bắt đầu hình thành hai phần đầu thay vì một đầu như bình thường.
Dị tật thường xuất hiện trong giai đoạn phát triển ban đầu. Những cá thể được phát hiện chủ yếu là phôi hoặc cá mập còn rất non, thường được tìm thấy trong quá trình đánh bắt cá hoặc các cuộc khảo sát khoa học.
Nguyên nhân chính xác dẫn đến tình trạng này vẫn chưa được xác định. Một giả thuyết cho rằng quá trình hình thành cơ thể có thể bị gián đoạn bởi những bất thường trong các chỉ dẫn di truyền ở giai đoạn đầu phát triển. Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chưa thể xác định đầy đủ những yếu tố kích hoạt quá trình đó.
Ô nhiễm và đánh bắt quá mức có thể liên quan?
Một hướng nghiên cứu đang được quan tâm là tác động của áp lực môi trường. Các hệ sinh thái biển ngày càng phải đối mặt với nhiều sức ép từ ô nhiễm, biến đổi khí hậu và hoạt động của con người. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến chu kỳ sinh sản cũng như quá trình phát triển ban đầu ở những loài nhạy cảm như cá mập.
Bên cạnh đó, tình trạng đánh bắt quá mức cũng được đặt lên bàn thảo luận. Quần thể cá mập trên toàn cầu đã suy giảm đáng kể trong thế kỷ qua. Một số ước tính cho rằng mức suy giảm có thể lên tới 90% tại một số khu vực.
Khi số lượng cá thể giảm, quần thể còn lại có thể phải đối mặt với tình trạng đa dạng di truyền thấp hơn. Về lý thuyết, điều này có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện những bất thường trong quá trình phát triển phôi.
Mật độ quần thể suy giảm cũng có thể khiến điều kiện sinh sản trở nên biệt lập hơn, từ đó ảnh hưởng đến sự ổn định di truyền theo thời gian. Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng chưa có bằng chứng xác thực về mối liên hệ trực tiếp giữa những yếu tố này với sự xuất hiện của phôi cá mập hai đầu.
Quá trình sinh sản của cá mập vốn rất phức tạp và khác biệt đáng kể giữa các loài. Vì vậy, việc đưa ra một kết luận chung về nguyên nhân gây dị tật vẫn là thách thức đối với giới nghiên cứu.
Cá mập hai đầu thực sự nhiều hơn hay chỉ được phát hiện nhiều hơn?
Không phải tất cả nhà khoa học đều đồng tình với nhận định cá mập hai đầu đang xuất hiện ngày càng phổ biến. Một số ý kiến cho rằng số lượng báo cáo tăng lên có thể chỉ phản ánh khả năng ghi nhận và chia sẻ thông tin tốt hơn, thay vì số trường hợp thực tế gia tăng.
Trước đây, những cá thể bất thường có thể bị bỏ qua hoặc không được báo cáo. Ngày nay, sự phát triển của cơ sở dữ liệu kỹ thuật số, điện thoại di động và mạng lưới nghiên cứu quốc tế giúp các phát hiện hiếm gặp dễ dàng được ghi lại, trao đổi và công bố hơn.
Do đó, số lượng báo cáo tăng lên chưa đủ để chứng minh hiện tượng này đang xảy ra thường xuyên hơn. Có thể cá mập hai đầu vốn đã xuất hiện rải rác trong tự nhiên, nhưng con người chỉ mới có điều kiện quan sát và ghi nhận chúng đầy đủ hơn.
Vì sao cá mập hai đầu khó sống sót?
Một trong những lý do khiến hiện tượng này ít được nghiên cứu là khả năng sống sót rất thấp của những cá thể mắc dị tật. Việc nhân đôi các cấu trúc quan trọng có thể gây ra nhiều biến chứng, ảnh hưởng đến sự hình thành cơ quan, khả năng vận động và hành vi kiếm ăn.
Vì vậy, các nhà khoa học gần như không bắt gặp cá mập hai đầu trưởng thành trong môi trường tự nhiên. Phần lớn bằng chứng được thu thập từ những phôi cá mập được phát hiện sau khi lưới đánh cá vô tình bắt trúng cá thể cái đang mang thai.
Điều này khiến giới nghiên cứu khó quan sát quá trình phát triển của những cá thể bất thường trong điều kiện tự nhiên, đồng thời hạn chế khả năng xác định chúng có thể sống được bao lâu hoặc gặp những vấn đề gì trong quá trình trưởng thành.
Dù có vẻ ngoài kỳ lạ, cá mập hai đầu không phải dấu hiệu cho thấy đại dương đang xuất hiện một mối đe dọa mới đối với con người. Hiện tượng này chủ yếu cho thấy sự phức tạp của quá trình phát triển sinh vật biển và mức độ nhạy cảm của các hệ sinh thái trước những thay đổi từ môi trường.
Trên thực tế, cá mập vẫn phải đối mặt với những nguy cơ lớn hơn nhiều, bao gồm mất môi trường sống, áp lực đánh bắt và nhiệt độ đại dương thay đổi. Những vấn đề này có tác động đáng kể đến quần thể cá mập, trong khi các dị tật như nhân đôi phần đầu vẫn là hiện tượng hiếm gặp.
Hiện các nhà khoa học vẫn tiếp tục tìm hiểu liệu cá mập hai đầu chỉ là kết quả của những lỗi phát triển ngẫu nhiên hay các yếu tố môi trường có vai trò lớn hơn. Khi chưa có đủ bằng chứng, nguyên nhân của hiện tượng này vẫn chưa thể được xác định.
Mỗi phát hiện mới có thể bổ sung thêm dữ liệu cho nghiên cứu sinh học biển, đồng thời cho thấy con người vẫn còn nhiều điều chưa hiểu về sự sống dưới đại dương.
Đức Khương
